Tarih Boyunca Türkler – Ermeniler

ve

Ermeni Mezalimi

1- Ermenilere Göre Ermenistan ve Tarihi

Ermenilere göre Ermenistan büyük ve küçük Ermenistan diye ikiye ayrılır. Büyük Ermenistan: Kuzeyden Karadeniz ve Gürcistan, batıdan Kızılırmak, doğudan Iran ve Hazar Denizi, Güneyde İran ve Irak ile çevrili; Küçük Ermenistan ise Fırat’ın batısında kalan Adana, Çukurova, Tarsus ve Toros Dağlarının güneyinde ve Akdeniz’in kuzeyinde kalan Kilikya dedikleri yerleri Ermeni vatanı sayarlar.

Ermeni tarihi; İlmi temelden yoksun tamamıyla mitolojik mahiyettedir. Ermenilere göre; Babacık anlamına gelen Hayk, Hz. Nuh’un çocuklarındandır. Hz. Nuh’un gemisi Ağrı Dağına indikten sonra oğlu Yafes’in oğlu Hayk Mezopotomya’ya gitmiş, Babil Kulesinin yapımında bulunmuş, daha sonra büyük Ermenistan dedikleri Doğu Anadolu’nun dağlık bölgesine yerleşmiş, 400 yaşında ölmüştür. Hayk’ın torunlarından Aram’ın 300 çocuğu olmuş, Asur Hükümdarı Bel ile çarpışmış, onu yenmiş ve bîr devlet kurmuş; Aram’ın adından alınma olarak Ermeni milleti ve devleti meydana gelmiştir. Oysa tarih bu bölgelerin; bu zamanda Asur’lulara ait olduğunu söylüyor. Daha sonra M.Ö. 14, y.y da Hititlerin, M.Ö. 7. y.y.da Medlerin M.Ö- 6. y.y.da Perslerin, M.Ö. 4. y.y. da Makedonya imparatorluğunun egemenliğine geçmiştir. M.Ö. 2. y.y ile M.S. 3. y.y. arasında Roma imparatorluğu ile Partlar arasında mücadele alanı, M.S. 3. y.y. Sasani Devletinin M.S. 5. y.y. Bizans imparatorluğunun, M.S. 8. y.y. Arap Devletlerinin, M.S. 10. y.y.dan itibaren Türk Devletlerinin egemenliği altında bulunduğu belirtmektedir.

Ermenilerin bütün tarih boyunca bağımsız olamadıkları, bir varlık gösteremedikleri, hatta krallıkları bulundukları iddialarında dahi yukarda belirtilen devletlerin egemenliğinde yaşadıkları tarihi ve bir gerçek olarak ortaya çıkmaktadır. Eğer bir an için bu bölgelerde tarihi haklar kabul edilse dahi buraların şimdi Ermenistan olmasına imkân var mı? Tarihi hak dünyaca kabul edilirse; bugün Amerikanın Kızılderililere, Rus topraklarının Altın ordu Türklerine, Orta Asyanın Türk milletine terk edilmesi gerekmez mi? Emperyalist Devletler buna ne diyebilir. Böyle bir düşüncenin uygulanmaya kalkışılması dünya düzenini ne duruma sokar?

Haçlı zihniyeti için ne çoğunluğun, ne tabii sınırların hiçbir önemi yoktur. O zihniyet; genişlemek, dünya milletlerini sömürmek, kendisine köle etmekten başka bir şey düşünmez. Çoğunluğu azınlık durumuna düşürmeyi çok iyi bilir. Önce iktisadi ve idari baskı, türlü bahanelerle göçe zorlamak, tutuklama, sürgün ve nihayet katliamlarla bölgelerle çoğunluğu ele geçirmek çok kolay olur.

Haçlı zihniyetinde olanlar Endülüs Müslümanlarını kılıçtan geçirmediler mi? Bugün İspanya’da tek bir Müslüman var mı? Ruslar Kırım’ı aldıktan sonra çeşitli baskılarla önce Türkleri azınlığa düşürüp, daha sonra toplu sürgün ve katliamlarla yok etmediler mi? Bugün Kırım’da ne kadar Türk’ün kaldığı belli mi? Aynı oyunu Çin Doğu Türkistan’da Türklere karşı oynamıyor mu?

1878 yılında geçici olarak İngiltere’ye verilen Kıbrıs’ta Rumların İngiliz himayesinde nasıl çoğaldıklarını, Türklerin nasıl eridiklerini inkâra imkân var mı? Balkanlarda Türklere yapılan fenalıkların arkası geldi mi? Türklerin durumu nedir? Türkleri bir taraftan Türkiye’ye göçe zorlarken, diğer taraftan orada kalanların kendi milliyetleri ve dinleri unutturulmaya çalışılmıyor mu? Direnenler öldürülmüyor mu? Ege adaları ve Girit’te Türkler ne durumdadır? Dağlık Kara bağ, Bosna-Hersek ve Kosova’da etnik temizlik görülmüyor mu? İkinci dünya harbi sonunda ABD ve İngiltere yardımıyla kurulan İsrail Devleti burada bulunan Arap çoğunluğu eritmemiş midir? Güney Azerbaycan’da bulunan Azeri Türklerinin milliyetleri İran tarafından unutturulmaya çalışılmıyor mu? Kerkük Türkleri Irak tarafından bulundukları bölgelerde azınlık durumuna düşürülmeye çalışılmıyor mu? Halen Rusya’ya karşı bağımsızlıklarını kazanan Türk Cumhuriyetlerinden başka esir olarak yaşayan Türklerden Dünyanın haberi yok mudur?

Yukarda sıraladığımız olaylardan dünya devletlerinin haberi elbette var. Ama ses çıkaran yok. Doğu Anadolu’da küçük bir Ermenistan kurulsaydı anavatanımız Doğu Anadolu’da şimdiye kadar tek bir Türk kalmayacağından kim şüphe edebilir. Ermeniler 1877–78 Osmanlı-Rus harbi sonundan itibaren zaman zaman İngiliz ve Rus himayesinde buna başlamışlardı bile…

2- Ermenilerin Örgütlenmeleri ve Türklere Yapılan Mezalimler

Türklerin idaresindeki Ermeniler, ne siyasi ne de içtimai bir teşkilat kurabilmişlerdir; ancak Türk-İslam hoşgörüsünden faydalanarak din ve vicdan hürriyetleriyle beraber milli kültür ve tüm varlıklarını koruyabilmişlerdir. Türkler tarafından da sadık tebaa olarak adlandırılmışlardır. Türk-İslam Devletinin bağışladığı hürriyetlerden faydalanarak sanat, ticaret, ziraatta ilerlediler. Türkiye’nin ticaret ve sanatını ellerine aldıkları gibi Anadolu’nun en verimli topraklarına sahip oldular. Askere alınmadıkları içinde nüfusları hızla arttı, hatta Ermeni Patriği kendi yetkisiyle Ruhani reisleri azlediyor, kendi adamlarıyla haraç toplayabiliyor, mahkemelerinde hukuk ve ceza işlerine bakabiliyordu. Ermenilerin Türklerin himayesindeki bu sakin ve mutlu hayatlarını bozan tek mesele kendi aralarındaki mezhep kavgalarıydı.

Tanzimat Fermanıyla beraber Osmanlı Devleti içinde Katoliklerin koruyuculuğunu Fransa, Ortodoksların koruyuculuğunu Rusya, İngiltere ise Protestanların koruyuculuğunu üstlenmişti. İngilizler kiliseler ve kolejler açarak, Ruslar da Rus Ermenileri aracılığıyla Ermenilere etki etmeye çalışmışlar ayrıca Avrupa’da tahsil gören Türk Ermenileri buralardaki bağımsızlık düşüncelerinden etkilenmişlerdir. Bu ortam içerisinde 1877–78 Osmanlı-Rus savaşı sırasında Doğu Anadolu’da bazı şehirleri işgal etmesi ve Rus ordusundaki Ermeni subaylarının buradaki Ermenileri kışkırtmaları ile Ermeni meselesi ortaya çıkmıştır. Ermeniler 1878 de Osmanlı ordusunun yenilmesinden sonra, Rusya’ya müracaat ederek Ermenilerle ilgili bir takım taleplerde bulunmuşlardır.

a- Fırat’a kadar Ermenilerin çoğunlukta bulunduğu yerlerin Rusya’ya katılması,

b- Bu olmadığı takdirde özerklik verilmesi,

c- Bu da olmaz ise Osmanlılar Osmanlı Devletinin Ermenilerle ilgili ıslahat yapması ve bu ıslahat yapılıncaya Rus askerlerinin bu topraklardan çekilmemesi.

Rusya bu Ermeni isteklerinden sonuncusunu Ayestofonos antlaşmasına koydurmuş, ancak bu antlaşmanın İngiltere tarafından kabul edilmemesi üzerine Berlin Antlaşmasına, ıslahat yapılması ve bu ıslahattan büyük devletlere haber verilmesi şartıyla bu bölgeler Osmanlı Devletinde kalmıştır. Ermeniler Berlin antlaşmasının hükümlerinden memnun kalmamışlardı. Yaşadıkları ülkede azınlık olmalarına rağmen Azerbaycan dâhil Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermeni Devleti için İhtilal yaparak, savaşarak, kan dökerek, isteklerini yerine getirmeye yöneldiler. Bu amaçla 1886 da İsviçre’de HINÇAK, 1890 da Kafkasya’da TAŞNAK komiteleri kuruldu. Bu arada Ermeni okulları, hastaneleri ve kiliseleri aynı amaçla faaliyet göstermeye başladı. Bu okullarda Ermeni milliyetçiliği üzerine müfredatlar uygulandı ve Ermenilerin silahlandırılmalarına yardımcı olmaya başladılar.

Ermeni komitacıların çalışmasıyla 1888 de VAN’da, 1890 da ERZURUM’da, 1894 de BİTLİS’te isyanlar oldu. Osmanlı Devleti sert tedbirler aldı. Bitlis ayaklanması İngiltere’yi harekete geçirdi. Ermeni meselesinde Rusya ile İngiltere’nin menfaat çatışmaları vardı. İngilizler Rusların yayılmalarını önlemek için bağımsız bir Ermeni Devleti istiyorlar, Ruslar ise kendilerine ilhakı savunuyorlardı. 1895 de Babıâli olayları bütün İstanbul, Trabzon, Elazığ, Erzurum, Diyarbakır, Sivas, Antep ve Maraş’a yayıldı. Buralarda binlerce Türk Ermenilerce katledildi, Osmanlı Devleti ayaklanmaları güçlükle bastırdı. 1896 yılında Ermeniler bombalarla İstanbul’daki Osmanlı Bankasını bastı.

Kafkasya’da da Ermeniler 1905 de Bakü’de, Karabağ’da, Gence’de, Nahcıvan’da, Erivan, Tiflis ve Batum’da da Türklere karşı soykırıma girişmişlerdir.

Birinci dünya harbinden önce Ermeniler Azerbaycan’ın; Dağlık Karabağ, Gence, Nahçıvan bölgesi ve Doğu Anadolunun nüfusun % 15 ini oluşturuyorlardı. Kısacası çok azınlıkta idiler. Birinci Dünya Harbinden hemen önce Hınçak ve Taşnak Ermenileri, Ermenilerin bağımsızlığa kavuşturulacağını ilan ettiler. Osmanlı Ermenileri İttihat ve Terakki iktidarı ile savaşta iş birliğini reddettiler. Osmanlı Devleti savaşa girdikten sonra itilaf devletleri (İngiltere, Rusya, Fransa, İtalya) ile birlenerek ülke içinde Türklere karşı cephe açtılar. İtilaf Devletleri için Ermeni sorunu, Türkleri Çember içine almak için en uygun zamandı. Ermenilerle işbirliği yaparak savaşı süratle sonuçlandırmak istiyorlardı. Türkler için Ermeni meselesi öncelikle bir iç güvenlik ve devletin varlığını koruma sorunu idi.

Tehcire sebep olan ilk isyan 1911 Zeytun (K. Maraş) da çıktı, olay Kayseri’ye intikal etti, Erzurum, D. Beyazı, Van ve Bitlis dolaylarında isyanlar başladı. Tüm Ermeniler silahlanarak Ruslarla işbirliğine başladılar. Köyleri yakıp yıktılar, hükümet binalarına silahlı taarruz ettiler. Bu eylemlerde çoluk-çocuk, kadın-ihtiyar demeden ellerine geçen Türkleri en vahşi şekilde öldürüyorlardı. Türkleri Canilere doldurup yakıyorlar, hamile Türk kadınlarının karınlarındaki çocukları süngülerle öldürüyorlar, çocuk denecek yaştaki genç Türk kızlarının ırzına geçiyorlardı. Bu silahlı Ermeni mevcudunun 180.000 kişi dolaylarında olduğu ifade edilmekteydi.

Bu durumda Osmanlı Hükümeti tedbir almak zorunluluğu duydu. Bu silahlı Ermenilere yardım-yataklık eden tehlikeli kişilerin ferden veya toplu halde Devlet güvenliğini tehdit etmeyen bölgelere zorunlu olarak gönderilmesi veya göç ettirilmesi gerekiyordu. Tehcir (GÖÇ KANUNU) bu amaçla çıkarılmıştır. Tehcir Kanunu için başlıca şu sebepleri sayabiliriz:

a- İhtilaf Devletleri silahlandırdıkları Ermenilerle, Türk kuvvetlerini arkadan vuruyorlar ve bu hareketleri yerleşik Ermeniler de destekliyorlardı.

b- Mecburi göçten iki ay önce İhtilaf Devletleri Çanakkale harekatına başlamıştı. Böylece Türkler her taraftan düşmanla çevrilmiş oluyordu.

c- Silahlı Ermeniler; vatanın muhtelif yerlerinde yoğun terörist eylemlerle Türkleri soykırımına uğratarak Türk Devletini ve Milletini yok etmeye çalışıyorlardı.

Tehcir Kanunu 14 Mayıs 1915 de yürürlüğe girdi. Kanun metninde; bu yasanın sadece Ermenilere uygulanacağına dair herhangi bir kayıt yoktur. Hükümetin icraatlarına karşı çıkan emirlerine itaat etmeyenlerle, silahlı direnmede bulunanlar, casusluk yapanların topluca veya tek tek savaşı en az etkileyecek bölgelere sevk ve iskân edileceği öngörülmektedir. Mecburi göç ülkenin her tarafında uygulanmamıştır. İstanbul’da sadece 2345 kişi tehcire tabi tutulmuş İzmir, Orta Anadolu ve güneyde oturan Ermeniler göçe tabi tutulmamışlardır. Göç esnasında 1.500.000 kişinin öldürüldüğü iddiası da hayal mahsulüdür. Bu dönemde Osmanlı Devletinin tamamında yaşayan Ermeni mevcudu ancak bu kadardır. Ermenilerin büyük bir kısmının Kafkasya, Irak, Suriye ve Lübnan’a gittikleri düşünülürse rakamın ne kadar abartıldığı ortaya çıkacaktır. Şunu da açıkça belirtmek gerekir ki, Ermeniler tarafından başlatılan isyan ve katliam hareketleri sonucu ölen Türklerin sayısı Ermenilerden misli misli fazladır. Bu asılsız iddialara kaynak olarak

Ortaya konulan, 1916 yılında İngilizler tarafından yayınlanan Mavi Kitabın sebebi; İngilizlerin

Çanakkale’de başarısızlığı, Kat-el Amara’da İngiliz askerlerinin Türkler tarafından esir edilmelerinden dolayı böyle bir ortamda İngiliz ve Dünya kamuoyunu kendilerinden yana yönlendirebilmektir. Bu itham vasıtaları hayal mahsulü, gerçek dışıdır.

Ermeniler 1. inci Dünya Harbi sonuna kadar Rus ordularının işgal ettikleri topraklarda Türklere yapmadıklarını bırakmamışlardır. Doğu, Güneydoğu ve güneyde Türklere kötülüklerin en kötüsünü, hıyanetlerin en adisini ve cinayetlerin en kanlısını yapmaktan geri durmamışlardır. Yalnız Erzurum’da 11 Ekim 1918′de katliam yaparak 12.000 Türk’ün canına kıymışlar, Yanıkdere’de ise bir gecede 3.000 Türk’ü akla gelmedik işkencelerle öldürmüşlerdir.

3- Mondros (30. Ekim. 1918), Sev (10 Ağustos 1920), Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ve Daha Sonra Emeni Sorunu

a- Mondros Mütarekesinin 7.nci maddesine göre Türk Ordusu işgali altında bulundurduğu Kars, Ardahan, Batum ve Azerbaycan’da! Geri çekilecekti, Türkiye elindeki Ermeni esirleri geri verecek ve fakat Türk esirleri geri verilmeyecekti. 24. üncü madde ise Doğu Anadolu’da İtilaf Devletlerine işgal hakkı tanımaktaydı. Bu madde ile Doğu Anadolu’da Ermeni Devletinin temelleri atılmak isteniyordu. Mütarekeden sonra Doğu Anadolu’nun Sivas’a kadar Ermenilere verileceği söylentileri Türk Milletini can evinden yaralıyor, deliye döndürüyordu. Türk Ordusunun çekildiği Kafkas bölgelerinde ve Azerbaycan’da Ermenilerin Türkleri yok etmek maksadıyla giriştikleri katliam, yağma ve kirletilen namusların haberlerinin işitilmeleri Türk milletindeki endişeleri daha da yoğunlaştırdı. Doğu Anadolu Türkü bu hale yeniden düşmektense en son tüten ocağın sönmesine kadar savunmaya karar verdi ve bu arada Ermeniler bu bölge erde karışıklar çıkarmaya başladılar.

b- Sevr Antlaşmasıyla; md. 89 Türkiye Ermenistan’ı Müttefik Devletler gibi Özgür ve bağımsız bir devlet olduğunu tanır. Md. 90, Osmanlı Devleti Trabzon, Erzurum, Elazığ, Muş, Bitlis, Van vilayetlerinin doğusunu Ermenistan Devletine vermeyi kabul eder. Ermeniler bunun üzerine yemden Türk birliklerine ve Türk köylerine saldırmaya başladılar.

Kazım KARABEKIR komutasındaki Türk birlikleri, Doğu Anadolu’daki Ermeni zulmüne son vermek, güven ve asayişi temin etmek, batıda verilecek kesin sonuçlu muharebeler için bu cepheden bir an önce kuvvetlerini batı cephesine kaydırmak, 30. Haziran 1920 de Misak-ı Milliyi tanıyan Rusya ile gelişen iyi ilişkiler kurarak doğu cephesini emniyete almak amacıyla 28 Ekim 1920 Ermeniler üzerine taarruza başlandı. 31 Ekim 1920 de Kars ele geçirildi. Taarruza devam edildi, Ermeniler antlaşma yapmak zorunda kalarak 3 Aralık 1920 de GÜMRÜ antlaşmasını imzaladılar. Daha sonra Ruslarla 16 Mart 1921 de Moskova, 13 Ekim 1921 Kars, antlaşması imzalanarak bu günkü Doğu Anadolu sınırımız (İran’a kadar) tespit edilmiş oldu. Ermeniler güneyde de İngiliz, arkasından Fransız işgaliyle (Antep, Urfa, Maraş, Adana) buradaki Türkleri de İngiliz ve Fransızların desteğiyle soykırımına uğratmaya çalıştılar fakat buradaki Türklerin tepkisiyle geri çekilmek zorunda kaldılar ve Fransızlarla 20 Ekim 1921 de Ankara’da antlaşması imzalandı. Fransızların Türklerle antlaşma yaparak Adana-Antep bölgelerini bıraktığı haberleri ile bölgedeki Ermenilerle, Türklere karşı düşmanlık yapmış olan diğer azınlıklar memleketi harabeye çevirerek yabancı ülkelere göç etmişlerdir.

c- Lozan Barış Antlaşmasında Ermenilere, diğer azınlıklara verilen haklarla yanı hakların verilmesi, ayrı bir şekilde Ermeni sorununa değinilmemesi ve Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Türkiye’nin topraklan olduğunun tescil edilmesi Ermenilerle hayal kırıklığı yaratarak, çabalarını yurt dışındaki Türkleri ve elçileri yok etmeye yöneltmişlerdir. Bu maksatla a-Ermeniler Cemal Paşa’yı Tiflis’te, Talat Paşa’yı Berlinde, Sait Halim Paşa’yı Roma’da şehit ettiler, b- İkinci Dünya Savaşında Almanlar Balkanlara inince Ermeniler Hitler’le görüşüp birinci orduyu arkadan vurmaya hazır olduklarını bildirmişlerdir, c- 1965 yılında Lübnan’daki Ermeni milletvekilleri Doğu Anadolu’yu Ermenistan olarak gösteren bir harita yayınlamıştır, d- 1965 yılında irmeni Enformasyon merkezi bir teşkilat kurarak Erzurum, Kars, Trabzon, Elazığ, Muş, Bitlis ve Van’ı Ermeni topraklarına katacağına yemin etmişlerdir, e- Ermenistan başşehri Erivan’da, Amerika’da, Beyrut’ta, Şam’da, İskenderiye’de, Bulgaristan’da, İtalya’da ve Fransa’da sözde katledilen Ermeniler için tam on altı adet anıt dikilmiştir, f- Newyork’ta 1969 yılında okullar için piyasaya sürülen şişirme lastik kürelerde ve Die Welt Gazetesinde yayınlanan haritada İskenderun-Samsun hattının doğusu Ermenistan olarak gösterilmiştir, g- Suriye, Lübnan Fransa ve Amerika’da Doğu Anadolu’yu Ermenistan yapmak için okullar açılmıştır, h- 28 Ocak 1976 tarihinde Amerika’nın Santa Barbara şehrindeki konsolosumuz Mehmet BAYDUR ile yardımcısı Bahadır DEMİR’i tuzağa düşürüp şehit eden ve bununla Türk Devleti elçilerine suikast zincirini başlatan 77 yaşındaki Ermeni Mıgırdıç YANIKYAN’ın Türk’e olan düşmanlığını bir Amerikan gazetesinde yaptığı açıklamada “sizler bu mektubu okuduğunuz zaman ben yeni bir savaş biçimi icat etmiş bu bunu uygulamaya koymuş bulunuyorum. Önden gidiyorum bütün Ermeniler peşimden gelsin. Bunu yapacaklarına eminim, çağımız gösteriyor ki artık sonuç almanın tek yolu şiddet eylemlerinden geçiyor. Ermeniler uzun uykularından uyanmalarının vakti geldi. Türk Devleti ile bu dünyada hiçbir devlet münasebet kurmamalı. Türk hükümetinin temsilcisi sıfatıyla dünyanın herhangi bir yerinde ortaya çıkan bütün kişiler yok edilmelidir.” Sözleriyle canlı tutmaya çalışmış, bunda da başarılı olmuştur. 13u olaydan sonra Lübnan’da Türklere karşı Ermeni terör örgütleri yeniden kurulmaya başlamıştır. ASALA (Ermenistan’ın Kurtuluşu İçin Ermeni Gizli Örgütü), ASALA-RM (Asala İhtilalci Hareketi), JCAG (Ermeni Soykırım Adalet Komandoları) ve ARA (Ermeni ihtilalci Örgütü) 1975- 1985 tarihlerinde faaliyet göstermiş çok sayıda Türk diplomatlarına suikastlar düzenlemişlerdir. ASALA 7 Ağustos 1982 tarihinde Ankara ESENBOGA hava alanına bombalı saldırıda bulunmuş 5 Türk ölmüş, 72 Türk yaralanmıştır. Ayrıca Fransa’da 15 Temmuz 1983 yılında Paris ORLY hava alanına da bombalı saldırıda bulunmuş, 8 kişi ölmüş onlarca insan yaralanmıştır.

1983 yılında Ermeni papazları Dünya Ermeni Kongresini düzenlediler. Kongrede;

a- Bütün dünyaya yayılmış bulunan Ermenileri Milli Kurtuluş doğrultusunda siyasi bir hareket şeklinde örgütlemek,

b- Örgütlenmiş Ermeni topluluklarının Devletler ve Birleşmiş Milletler tarafından tanınmasını sağlamak,

c- Türkiye ile diyalog kurmak ve Türkiye’ye Ermeni soykırım iddialarını kabul ettirmek,

d- Ermenilerin Anadolu’ya dönmelerini ve Türkiye’nin Ermenilere tazminat ödemelerini sağlamak, şeklinde kararların alındığı dünya kamuoyuna açıklanmıştır.

Dağılan Sovyetler Birliğinde 1991 yılında Ermeniler bağımsızlıklarını ilan ettiler. 1992 yılında AĞIT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Topluluğu) ve BM (Birleşmiş Milletler)e üye oldular. Aynı dönemde Ermenistan Cumhuriyeti Milletlerarası antlaşmaları, kendi yükümlülüklerini Helsinki ve AĞIT ilkelerini çiğneyerek Azerbaycan Cumhuriyetine bağlı Dağlık Karabağ’ı fiilen işgal etti. İşgalinde ötesinde buradaki Azeri Türklerine karşı açık bir soykırım uyguladı ve halen de uygulamaktadır.

Ermeni terör örgütleri ve bunların destekleyicileri (Ermeni kilisesi ve Ermeni iddialarını destekleyen devletler) 1985 tarihinden itibaren PKK’ya hem maddi, hem de terörist yardımında bulunarak Türkiye sınırları içerisinde ve dış ülkelerde yaşayan Türklere karşı soykırımı yapmaya başlamışlardır

4- Sonuç

Bir toplum kendi vatanında, kendi ülkesinde bağımsızlık savaşı verir ve bu amaçla kanını dökerse tarafsız düşünenler tarafından her zaman haklı olarak kabul edilir; fakat herhangi bir unsur, rastlantı sonucu azınlık olarak bulunduğu bir devletin topraklan üzerinde hak iddia eder, bağımsızlık istemeye yellenir ve bu isteğini kendi gücü veya yabancı devletlerin aracılığı ile elde etmeye kalkışırsa haksızlığın ve kendini bilmezliğin ta kendisi olur ve asla hoş görülemez.

Bize göre Ermenilerin amaçlan;

a- Önce sözde Ermeni soykırım iddialarının Türklere kabul ettirilmesi,

b- Sonra Türkiye’den tazminat alınması,

c- Daha sonra Ermenilerin Türkiye’ye dönmelerini ve Ermenistan dedikleri bölgelerde özerkliklerini sağlamak,

d- En sonunda bu bölgelerde bağımsızlıklarını ilan ederek Sovyet Ermenistan’ına ilhak etmek, (Trabzon, Erzurum, Elazığ, Muş, Bitlis, Van, Adana, Kahramanmaraş)

e- Dolayısıyla Ermeniler hedefleri olan Karadeniz’den- Akdeniz’e ve Hazar Denizine açılan Büyük Ermenistan’ı kurmak.

Ruslar, İngilizler, Fransızlar, Amerikalılar, Yunanlılar, Suriyeliler ve Türk toprakları üzerinde gözü olan tüm devletler Türkler üzerindeki amaçlarına biran evvel ulaşmak için Ermeni ve PKK kartına dayanarak ve kullanarak Türk Milletini itham edici bir hava yaratma çabasındadırlar.

Biz TÜRK-İSLAM ülkücüleri ATATÜRK’ün “Tarih, bir milletin nelere dayandığını ve neleri başarmaya muktedir olduğunu gösteren en doğru kılavuzdur. Biz Türkler bütün tarihimiz boyunca hürriyet ve istiklale timsal olmuş bir milletiz, Türkün haysiyet izzet-i nefs ve kabiliyeti çok yüksek ve çok büyüktür. Böyle bir millet esir yaşamaktansa mahvolsun daha iyidir.” Sözünü düstur alarak canımızı verip, vatanımızdan hiç kimseye bir çakıl taşı dahi vermeyiz, veremeyiz. Dağlık Karabağ bölgesi de nihayetinde Azeri Türklerinin olacaktır. Ermeniler Türklerle iyi geçinmeye düşmanca hareketleri bırakıp, dostluk ilişkileri kurmaya çalışsınlar. Yoksa Fransa veya başka devletleri kullanarak Türklerin üzerinde baskı kurmaya çalışmaları Ermenilerin ve bu devletlerin aleyhine olur. Tarih de bunu gösterecektir.

XX. yüzyıl başları, bu tarihe kadar devam ede gelen mücadele ve muharebelerin, Türk milleti aleyhinde cereyan ettiği bir zamandır. Bilindiği gibi Osmanlı Devleti, Trablusgarp ve Balkan savaşları akabinde oluşan gruplaşmada tarafsız kalamamış ve Almanya’nın yanında I. Dünya Savaşı’na girmek zorunda kalmıştır. Çünkü Osmanlı Devleti’nin hem zayıf durumda olması, hem de Avrupa siyaseti dâhilinde tarafsız kalması, o günkü şartlarda pek mümkün gözükmüyordu.

Mondros Mütarekesi’nden hemen sonra Anadolu, Müttefik Devletlerce işgal edilmeye başlanmıştı. İşgallere karşı başlayan Millî Mücadele’nin başarıya ulaşabilmesi ve millî istiklâlin sağlanabilmesi için verilen mücadelenin hukuken tasvip ve teyit edilmesi gerekiyordu. Bu yönde netice alınabilmesi için Mustafa Kemal Paşa liderliğinde sürdürülen mücadele, askerî olduğu kadar siyasî bir mücadele idi.

Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkmasından itibaren beyanatlarıyla başlayan, kongrelerle ve nihayetinde Ankara Hükümeti’nin kurulması ile devam eden çizgide temel amacın, hukuken temsili sağlamak olduğu görülür. Bu noktada en önemli mesele, Babıâli ve İstanbul Hükümeti’dir. İşgal kuvvetlerinin zorlayıcılığı ile İstanbul Hükümeti’nin kendi yapısından kaynaklanan hantallık ve acizlik, millî istiklâli ciddî olarak tehlikeye sokuyordu. Bu durumda yapılması gereken Anadolu’da Millî Mücadele’nin başlatılması ve millî hukuku temin etmektir. Nitekim müttefikler İstanbul Hükümeti’ni muhatap alıyorlar, Kuva-yı Millîye’yi de “asi” olarak vasıflandırıyorlar ve Kuva-yı Millîye’nin önlenmesi için sürekli baskıda bulunuyorlardı. Böyle bir ortamda Türk milliyetçilerinin verdikleri mücadele iki buçuk yıl kadar devam etmiş ancak, Ankara Hükümeti hukuken temsil konusunda muhatap alınmamıştı. 1921 yılı Millî Mücadele tarihinde bu anlamda bir dönüm noktasıdır. Zira bu yıl içerisinde cereyan eden olaylar, silâhlı mücadelenin gerçek amacının anlatılmasını ve Ankara Hükümeti’nin Müttefik Devletlerce kabulünü, en azından kabulün başlangıcını sağlayacak bir mahiyet arz edecektir.

1- Anadolu’nun İşgali Karşısında Türk Milletinin Tepkisi ve

Millî Teşekküller

Mondros Mütarekesi’nin imzalanması ülke üzerinde başlangıçta büyük bir ferahlık meydana getirmişti. 1911 yılından beri savaşın içinde olan Türk halkı bu durumdan umutlanmış ancak mütarekenin uygulanış şekli bu ümitleri kısa sürede ortadan kaldırmıştır.

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla ortaya çıkan Anadolu’nun haksız işgali meselesi, ülkenin kurtuluşu için fevkalâde ciddî düşüncelere ve teşebbüslere ihtiyaç olduğunun fark edilmesine yol açmıştır. Haksız işgallere karşı tepki olarak ortaya çıkan Millî Mücadele fikri, fiilî anlamda Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri vasıtasıyla gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. “Müdafaa-i Hukuk” kavramı; Türklerin millet olarak bağımsız bir devlet kurmak suretiyle yaşama hakkının, Osmanlı payitahtına İmparatorluğun diğer unsurlarına ve bu hakkı tanımayan Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletlerine karşı fiilî bir mücadele sonunda elde etmeyi ifade etmektedir. Türk topraklarını işgal eden emperyalistlere karşı kurulan bu tür idealist cemiyetlerden bazıları ise şunladır;

Kars Millî İslâm Şûrası; 5 Kasım 1918′ de kurulmuştur. 30 Kasım 1918′de Kars’ta büyük bir kongre düzenleyerek Batum, Ordubat, Iğdır ve Ahıska’yı içine alan Türk bölgelerinde bir Millî İslâm Şûrası Hükümeti kurulmuştur. İngilizler tarafından da tanınan bu hükümet, 17–18 Ocak 1919′da adını “Cenubî Garbî Kafkas Hükümeti” olarak değiştirdi ve Türk bayrağını millî bayrakları olarak kabullendi. Ancak kısa süre sonra İngilizler tarafından 13 Nisan 1919′da parlâmentosu basılarak ortadan kaldırılmıştır.

Millî Kongre; Mondros Mütarekesi sonrası Rumların İstanbul’da teşkilâtlanıp “Megalo-İdea” uğrundaki çalışmalarına engel olmak için, göz hekimi Dr. Esat Paşa’nın çağrıları ile Türk Ocağı, Kızılay, Muallimler Cemiyeti, Baro ve her fakültenin mezunlar cemiyeti başta olmak üzere 70 kadar cemiyetten 2′şer temsilcinin katılması ile 29 Kasım 1918′ de “Millî Kongre” adı ile partiler üstü bir teşkilât kuruldu. Tüzüğünde belirtilen amacı, dünyada Türkler üzerinde yapılan haksız ve yalan yayınlara ilmî yoldan ve belgeler vasıtasıyla cevap vermek idi. 1919 yılı içinde Millî Kongre, İngilizce ve Fransızca olarak “Dünya Kamuoyu Önünde Türkiye”, “Ermenilerin Müslüman Ahaliye Yaptıkları Mezalim Hakkında Belgeler” ve “Avrupa’nın Ünlü Yazarlarına Göre Türkler” gibi değerli eserler neşretti. 1919 yılı sonunda milletvekili seçimlerinde adayların tespit ve tanıtılmasında Türk milliyetçilerini destekleyen Millî Kongre, 28 Ocak 1920′de “Misak-ı Millî”nin hazırlanmasına da fikrî anlamda hizmet etmiştir. İstanbul’un 16 Mart 1920′ de resmen işgali üzerine, çalışmalarını durdurmuşsa da, Mustafa Kemal Paşa’yı ve Ankara’da toplanan Meclisi fikren desteklemekten geri kalmamıştır.

A- Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk-ı Heyeti Osmaniyesi: 2 Aralık 1918′ de, Edirne’de, Yunan istilâ ve işgaline, Mavr-i Miracıların iddialarına direnme ve cevap vermek gayesiyle kurulmuştur. Trakya’nın ırk, kültür, ekonomi ve tarih bakımından Türklere ait olduğunu ispat için çalışmıştır. “Yeni Edirne” ve “Ahali” adlı iki gazete çıkarmıştır.

B- İzmir Müdafaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti: Nurettin Paşa’nın gayretleri ile kurulan bu cemiyet Rum iddialarına karşı mücadele için 26 Aralık 1918′de kurulmuştur. 1918 yılının Aralık ayı sonunda İzmir’de kurulan “Müdafaa-i Vatan Heyeti” adlı cemiyet 14 Mayıs 1919 günü İzmir’e Yunan askerlerinin geleceği haberini protesto için beyannameler bastırıp dağıtırken adını İlhak-ı Red heyetine çevirmişti. İzmir’in işgalinin ertesi günü İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti ile birleşerek faaliyetlerini yürütmüştür.

C- Vilâyet-ı Şarkiyle Müdafaa-i Hukuku Millîye Cemiyeti: Erzurumlu Raif Hoca ile Diyarbakırlı Süleyman Nazif cemiyetin merkezini 2 Aralık 1918′de İstanbul’da kurmuşlardır. Çıkardıkları Fransızca ve Türkçe “Hadisat” gazetesi ile Doğu illerimizin Türklüğünü ve İslâmlığını müdafaa ediyor, Ermenilerin hiçbir zaman çoğunluk teşkil etmediklerini belirtiyor ve Kürdistan Teali ve Teavün Cemiyeti ile de mücadele ediyordu. Mart 1919′da “Albayrak” gazetesini yeniden faaliyete geçirilerek cemiyetin fikirlerini yaymaya başladı. 3 Mayıs 1919′da Kazım Karabekir Paşa’nın 15. Kolordu Komutanı olarak göreve başlaması ile birlikte cemiyet Kazım Karabekir Paşa’nın şahsında bir baş, bir koruyucu ve kuvvetli bir el bulmuştur. (Tayyib Gökbilgin, Millî Mücadele Başlarken Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine, Cilt: I, Ankara,1959,s.74.). Cemiyet, Mustafa Kemal başkanlığındaki Erzurum Kongresini yaparak, 7 Ağustos 1919′da Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyetine katıldı.

D- Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti: Cemiyet bölgesel bir amaca dayanarak ortaya çıkmış olmakla beraber Karadeniz kıyılarında hak iddia eden Pontus’çu Rumlara, ayrıca Ermenilere karşı mücadele ediyordu.12 Şubat 1919′da kurulan bu cemiyetin başkanlığını Trabzonlu Barutçuzade Ahmet Hoca yapıyordu. “İstiklâl” adlı gazetelerini çıkararak Rum iddialarının çürüklüğünü, Ermenistan hayalinin boş olduğunu yurttaşlara ve dünyaya duyurmaya çalışmışlardır.

Cemiyet mensupları Erzurum Kongresi’ne iştirak ederek kongre sonunda kurulan Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyetine katılarak çalışmalarını genişletmişlerdir.

E- Kilikyalılar Cemiyeti: İstanbul’daki Adanalı, Maraşlı, Antepli ve Tarsusluların Ermenilere karşı 20 Aralık 1918′de kurduğu bu cemiyetin başkanlığını Rifat Bey yapıyordu. Cemiyet yayın yolu ile işgale ve “Kilikya Ermenistanı” kurulmasına engel olmak istiyor, bunun içinde bölgede silâhlı mücadeleyi plânlıyordu. Daha sonra cemiyet, merkezini Adana’ya nakletmiştir.

F- Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti: 5 Kasım 1919′da Sivas’ta kurulan cemiyet memleketin bütünlük ve istiklâlini müdafaa uğrunda bütün Anadolu’nun birliği için çalışmak gayesiyle mitingler tertip etti. İtilaf Devletleri temsilcilerine protesto telgrafları gönderdi.

Millî şuura sahip bütün bu dernekler Sivas Kongresi’nde 7 Eylül 1919′da birleşerek “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ” adını almışlardır.

2- Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’daki Hazırlıkları ve

Millî Mücadelenin Başlaması

Mustafa Kemal Paşa İtilaf donanmalarının mütareke hükümlerine göre İstanbul’u fiilen işgal ettiği 13 Kasım 1918 tarihinde bu şehre gelmişti. Gördüğü manzara karşısında çok sinirlenen Mustafa Kemal Paşa’nın yaverine söylediği “Geldikleri gibi giderler” sözü meşhurdur.

Mustafa Kemal Paşa, Anadolu’ya geçmeden önce İstanbul’da kaldığı altı aylık süre Millî Mücadele hareketinin başlangıcını oluşturan hazırlık dönemidir. Bu dönem yakın tarihimizde yeni Türk devletinin yapılanmasında siyasî ve fikrî temellerin oluştuğu fevkalâde öneme haiz tarihî hadiseler silsilesi ile doludur.

Mustafa Kemal’in İstanbul’da bulunduğu süre içerisinde düşüncesi, henüz Mebuslar Meclisi’nde güven almamış bulunan Tevfik Paşa kabinesine, mecliste güvenoyu verilmesini önleyerek, iş başına millî ülküye bağlı, azim ve kuvvet sahibi bir kabine geçmesini sağlamaktı. Bu fikrini tanıdığı ve güvendiği arkadaşlarına, bir kısım milletvekillerine de kabul ettirmişti. Fert yaptığı bu temas ve anlaşmaları yeterli görmeyerek, Tevfik Paşa kabinesine giderek milletvekillerini toplu bir hâlde görmek ve fikrini orada da anlatmak istedi. Mustafa Kemal mecliste bir salonda toplanan milletvekillerine düşüncelerini açık olarak anlattı ve o gün için alınacak tek tedbirin kabineye güvenoyu vermemek olduğunu söyledi.

Böyle bir karar karşısında meclisin dağılması ihtimalinden bahsedenlere bunun muhakkak olduğu ve esasen kabine güvenoyu alırsa ilk işinin yine meclisi dağıtmak olacağı cevabını verdi. Uzun tartışmalardan sonra bu hususî toplantıda bulunan milletvekilleri Tevfik Paşa kabinesini düşürmeye karar verdiler. Biraz sonra meclisin resmî toplantısı açıldı ve Sadrazam Tevfik Paşa, kabinesiyle gelerek beyannamesini okudu. İstediği güvenoyunu meclisten tartışma bile olmadan aldı.

Dinleyici localarından birinde meclisin çalışmalarını takip etmiş olan ve o günkü neticeden hiç memnun kalmayan Mustafa Kemal’in evine döner dönmez ilk işi, Padişah’ın başyaveri vasıtasıyla Vahdettin’den bir görüşme istemek oldu. Padişah 22 Kasım 1918 Cuma günü selâmlıktan sonra kendisini kabul edeceğini bildirmişti.

Padişah, cuma günü herkese tercihen, Mustafa Kemal’i kabul etmiş ve onun düşündüklerini anlatmasına yer bırakmayarak, ordunun, komutan ve subaylarının Mustafa Kemal’i çok sevdikleri için onlardan kendisine bir fenalık gelmeyeceğini temin etmesini istemişti. Buna karşılık Mustafa Kemal tarafından kendisine sorulan “…ordu tarafından aleyhinize hazırlanan bir harekete dair malûmat ve mahsusatınız mı var?” sorusuna, padişah kesin bir cevap vermemekle beraber o gün için değilse bile ilerisi için böyle bir ihtimali mümkün gördüğünü istemeyerek ifade etmişti.

Görüldüğü gibi Mustafa Kemal Paşa, Mütareke Dönemi’nde İstanbul’da, iktidara gelmenin bütün yollarını denedikten sonra, Anadolu’ya geçmek ve “millî mukavemet”te bulunmak gibi “ağır ve kat’i” bir kararı her yönüyle incelemiş ve “bundan başka bir şey yapmak ihtimali kalmadığına” inanmış idi. Sonunda devletin ve milletin İstanbul’dan kurtarılamayacağını anlayan M. Kemal Paşa Anadolu’ya geçerek millî mukavemette bulunma kararını vermiştir. Bu karardan sonra Anadolu’ya geçerek millî mukavemet kararına varmakla iş bitmemiştir. Bundan sonra O, mümkünse resmî bir görevle, bu mümkün olmazsa özel olarak Anadolu’ya geçme ve orada bir Millî Mücadele hareketini başlatmanın çarelerini aramaya başlamıştır. Bu hususta ona başta Ali Fuat Cebesoy olmak üzere arkadaşlarının büyük yardımı olmuştur. Önce Mustafa Kemal Paşa’ya Anadolu’da görev verilmesi için kendisinin hükümette etkili bir kişiye tavsiye edilmesi gerekmiştir. Bu işi yapan kişi, Ali Fuat Paşa’dır. Ali Fuat Paşa, daha sonra dâhiliye nazırı olan Mehmet Ali Bey’e Mustafa Kemal Paşa’yı tavsiye etmiş ve onu bu hususta ikna etmiştir. Mehmet Ali Bey Samsun ve çevresinde bir asayişsizlik durumu ortaya çıkıp, İngiliz işgal komutanlığının Osmanlı Hükümeti’ne protestolu bir rapor verdiği sırada dâhiliye nazırı idi. Damat Ferit Paşa, Mehmet Ali Bey’e dâhiliye nazırı olarak meselenin halli hususunda fikrini sormuştur. O da, bölgeye dirayetli ve tam salahiyetli bir komutanın gönderilmesi gerektiği ve bu komutanın da Mustafa Kemal Paşa olabileceği şeklinde fikrini beyan etmiştir.

Mehmet Ali Bey, meselenin halli için sadece Mustafa Kemal Paşa’yı tavsiye etmekle kalmamış aynı zamanda sadrazamı bu hususta ikna etmeyi de başarmıştır. Bu görüşmeden sonra Erkân-ı Harbiye-yi Umumiye Reisi Cevat Çobanlı ve Mustafa Kemal Paşalar ile yemek yiyen Damat Ferit Paşa, bir gün sonra Harbiye Nazırı Şakir Paşa’ya Samsun ve çevresindeki olayın araştırılmasına Mustafa Kemal Paşa’nın memur edilmesi emrini vermiştir. Bundan sonra, “9. Ordu Müfettişliği” olarak gerçekleşecek tarihî tayinin işlemlerine geçecektir.

Türk İstiklâl Savaşı’na başlangıç teşkil eden bu tayin tesadüfler sonucu olarak değil, Mustafa Kemal Paşa’nın Mütareke Dönemi’nde gösterdiği şuurlu faaliyetleri sonucu gerçekleşmiştir. Mütareke Dönemi’nde Mustafa Kemal Paşa memleket meselelerinin dışında veya gerisinde kalmamıştır. O, herkesin her şeyden ümidini kestiği bir dönemde kendisine, devletine ve Türk Milleti’ne olan güvenini yitirmemiştir. Kurtuluşu başka bir devletin himaye ve desteğinde değil, kendi gücümüzde görmüştür. O’nun Mütareke Dönemi’nde İstanbul’da gösterdiği faaliyetlerin temelinde bu inanç ve karar vardır.

Mustafa Kemal Paşa’nın fikrî faaliyetlerinin başlıca hedefi Anadolu’ya geçerek millî mukavemet hareketini başlatmak olmuştur. O, bu gaye ile bir taraftan yakın arkadaşlarını bu fikir etrafında hazırlarken, diğer taraftan bunun tahakkuku için yollar aramıştır. Gerçekten de Mustafa Kemal Paşa, bu ideal için sadece önüne çıkan fırsatları değerlendirmekle kalmamış, amacı doğrultusunda yeni fırsatlar meydana getirerek bunlardan azamî ölçüde yararlanmıştır.

Diğer bir ifade ile O, tarihin önüne çıkardığı fırsatlardan azamî ölçüde yararlanmasını bilmiştir. Bu büyük liderlere mahsus bir özelliktir. (Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Cilt: I-III, Ankara,1984. Ali Fuat Cebesoy, Millî Mücadele Hatıraları, İstanbul, 1953. Kazım Karabekir, İstiklâl Harbinin Esasları, İstanbul,1972.)

3- Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya Geçişi ve Kongreler Dönemi

Mustafa Kemal Paşa için artık tarihî görev başlamıştı. Bu dönemden sonra Osmanlı Devleti bir süre âdeta iki elden idare edilecekti. Çünkü Mustafa Kemal Paşa her gittiği yerde halkın arasına girerek İstanbul Hükümeti gibi halkı sükûnete değil, tersine onları harekete geçirmeye çalışacaktı. Yine O, sadece bir komutan olmayacak valiler ve millî teşekküllerle muharebe eden, Türk milletini düştüğü kötü durumdan haberdar eden, memleketin dertlerini dert edinen bunlara çare arayan, cemiyetleri toplayıp kararlar alan bir önder olacaktı.

Mustafa Kemal Paşa Samsun’a gelir gelmez ordu müfettişliği görevinin kendisine yüklediği görevleri yerine getirmek amacı ile hazırlamış olduğu 22 Mayıs 1919 tarihli rapor, Millî Mücadele hareketinin, Türk insanın hangi temel değerleri üzerine bina edildiğini göstermesi bakımından fevkalade önemledir.

Millî Mücadelenin ilk ana programını teşkil eden rapor ana hatlarıyla şu fikirleri ihtiva etmekteydi;

* Samsun bölgesi Rumları siyasî emellerinden vazgeçerlerse, asayiş kendiliğinden düzelir,

* Türklüğün yabancı mandasına ve kontrolüne tahammülü yoktur,

* Yunanlıların İzmir’de hakları yoktur. İşgal geçicidir.

Millet, millî hâkimiyet esasını ve Türk milliyetçiliğini kabul etmiştir. Bunu gerçekleştirmeye çalışacaktır.

Mustafa Kemal Paşa Samsun’dan sonra ilk iş olarak 28 Mayıs 1919′da Havza’dan bütün ülkeye, kumandanlara, mülkî amirlere “Millî Teşkilât” kurmaları ve mitingler düzenlemelerini isteyen bir tamim gönderdi. Bu tamim doğrultusunda ülkenin her köşesinde İzmir’in işgaline tepki olarak yüzün üzerinde mitingler tertip edilmiş ve Anadolu Türk insanının sesi dünya kamuoyuna duyurulmaya çalışılmıştır.

Samsun ve Havza’dan sonra Amasya’ya geçen Mustafa Kemal Paşa, 22 Haziran 1919 tarihinde Türk milletine hitaben Amasya Tamimini yayımladı. Amasya Tamimi Türk İnkılâp Tarihimizde hukukî ve siyasî önemi ile yeni Türk devletinin kuruluşunu hazırlayan bir temel vesika olması bakımından daima özel bir değer ifade etmiştir.

3 Temmuzda Erzurum’a gelen Mustafa Kemal Paşa, burada bütün görevlerinden hatta askerlik mesleğinden istifa etti ve milletin bir ferdi olarak vatanın kurtuluşu için mücadelesine devam etti.

23 Temmuz 1919 günü başlayan Erzurum Kongresi yaptığı çalışmalar sonrasında on maddelik bir beyanname yayımladı. Erzurum Kongresi beyannamesi Türk milletinin kendi geleceğinin kendisi tarafından tayin edilmesi gerektiğini ortaya koymuş ve bu uğurda gerekli her türlü tedbiri almakta serbest olmasını ifade ederek millî iradeye dinamik ve pratik bir yön vermiştir.

Erzurum Kongresi Beyannamesi çok az değişiklikle 4–12 Eylül 1919 tarihleri arasında toplanan Sivas Kongresi’nde de kabul edilmiştir. Geniş katılımın sağlandığı Sivas Kongresinde Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri birleştirilerek “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adında tek kuruluş durumuna getirilmiştir. Erzurum Kongresi’nde ortaya çıkan ve adeta geçici bir hükümet niteliği taşıyan “Heyet-i Temsiliye” Sivas Kongresi’nde sayıca genişletilmiş ve Heyet-i Temsiliye başkanlığına da Mustafa Kemal Paţa getirilmiştir.

Heyet-i Temsiliye’ye vatanın bütününü temsil etmek yetkisi verildi. Sivas Kongresi’nde İtilaf Devletleri’ne karşı takınılan tavır daha da sertleşmiş, milletçe müdafaa ve mukavemet esası kabul edilmiştir. Sivas Kongresi’nde ortaya çıkan önemli bir sonuçta ileride Meclis-i Mebusan tarafından kabul edilecek olan Misak-ı Millî kararlarının tespit edilmiş olmasıdır.

Erzurum ve Sivas Kongreleri’nin yanı sıra Batı Anadolu’da toplanan Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri Millî Mücadele hareketinin ülke geneline yayılması ve destek görmesi bakımından kayda değer gelişmeler olarak kabul edilir.

Anadolu’da meydana gelen ve bir tepki olarak ortaya çıkan bütün kongrelerde millet ve milliyet kavramları ön plândadır. Bu kavramlar Türk tarih ve kültürünün gelişme seyri içerisinde kaçınılmaz bir netice olarak siyasî bir kimliğe bürünmüş ve yeni Türk devletinin kuruluşunun temel felsefesini oluşturmuştur.

Anadolu’daki bu gelişmeler karşısında İtilaf Devletleri 16 Mart 1920 tarihinde İstanbul’u resmen işgal ederek Meclis-i Mebusanı dağıtmışlardır. Osmanlı Meclis-i Mebusan’ın dağıtılması ile artık Millî Mücadele’nin ağırlık merkezi tamamen Anadolu’ya kaymış oluyordu.

4- Misak-ı Millî

Mustafa Kemal Paşa 27 Aralık 1919 tarihinde Sivas’tan Ankara’ya geldi ve meclisin toplanması için hazırlıklara başladı. Sultan Vahideddin tarafından 21 Aralık 1918′den beri feshedilmiş bulunan mebuslar meclisinin toplanması için yapılan seçimlerde Mustafa Kemal Paşa ilk defa Erzurum mebusu olarak parlâmento üyesi oldu. Meclis-i Mebusan’a seçilen 168 üyenin ancak 72’si İstanbul’da 12 Ocak 1920 günü açılan Meclise katılabilmiştir.

Meclis-i Mebusan’ın faaliyet gösterdiği dönem içerisinde aldığı en önemli karar Misak-ı Millî’nin kabul ve ilânıdır. Müsveddeleri Mustafa Kemal Paşa tarafından hazırlanan Misak-ı Millî metni Meclis-i Mebusan’ın 22 Ocak 1920 tarihli gizli oturumunda ele alınmış üzerinde çok az değişiklik yapılarak 28 Ocak 1920 tarihinde kabul edilmiştir.

Gizli oturumda kabul edilen Misak-ı Millî esasları 17 Şubat 1920 tarihinde dünya kamuoyuna ilân edilmiştir.

Misak-ı Millî, İstiklâl Harbimiz sırasında Türk milletinin maksatlarını özetleyen ve Millî Mücadele’nin başından sonuna kadar değişmeyen bir programın adıdır. Mustafa Kemal Paşa, esaslarını Millî Mücadele’den yıllar önce tespit ettiği ve bulduğu çıkış yolunu cesaretle ortaya koyduğu bu programın ilk müsveddelerini 1919 yılı Aralık ayı sonunda yazmıştır.

Misak-ı Millî metni üzerindeki ilk görüşmeler Ankara’da Mustafa Kemal Paşa’nın idare ettiği Heyet-i Temsiliye toplantılarında yapılmıştır. Bu özel toplantılar sonunda Türk istiklâlinin esaslarını tanzim eden bir metin hazırlanmış ve bu metin başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere Heyet-i Temsiliye üyeleri tarafından imzalanmıştır. Misak-ı Millî metni Trabzon Mebusu Hüsrev Gerede’ye verilmiş, o da bunu, mecliste sulh programını tetkikle görevlendirilen komisyona ulaştırmıştır. Yusuf Kemal Bey hatıratında komisyona gelen metinden söz etmemekte, buna karşılık Rıza Nur Bey, Misak-ı Millî esaslarının zaten daha önce İstanbul basınında çıkan çeşitli makalelerdeki cümleler ve hakikatler olduğunu ifade ederek, “Misak-ı Millî adını düşünen ve onu yapan İstanbul meclisidir” demektedir. Ona göre meclis, bilinen esaslara bazı ilaveler yaparak yeni bir düzen vermiştir.

Meclis-i Mebusan’a intikal eden metin, 22 Ocak 1920′de Felah-ı Vatan Grubunun gizli toplantısında Hüsrev Bey tarafından okunmuş, 28 Ocak 1920′de de resmî olmayan gizli toplantıda oylanarak mevcut bütün üyelerin ittifakı ile kabul edilmiştir. Adı geçen meclisin yaptığı başlıca işe yarar şey de bu olmuştur. Misak-ı Millî veya Ahd-ı Millî Beyannamesi olarak adlandırılan bu belge, İstanbul’un işgali ve mebuslar meclisinin tasfiyesi üzerine Ankara’da toplanan ve Türk milletinden feyiz alan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kuruluşunun yegâne nedeni olmuştur. Toplandığı ilk gün millî Misak’a bağlılığını açıklayan meclis, bu sadakatini sarsılmaz bir şekilde sürdürmüş ve onun gerçekleşmesini amaç bilmiştir.

Misak-ı Millî sınırları esasen, I.Dünya Savaşı’nda düşmanlarımız olan İtilaf Devletleri’nin Osmanlı Devleti’ne taahhütleri idi. Müttefikimiz Almanların yenilmesi ile Mondros Mütarekesi’nin tatbikatından önce, Ahd-ı Millî ile çizilen sınırları bize garanti etmişlerdi. Bu garanti olağan bir şeydi. Yenik olarak çıktığımız bir savaşın sonunda dahi, Hatay, Musul-Kerkük, hatta Batum ve Halep Türk sınırları içerisindeydi. Batı Trakya Türkiye’ye katılmaya hazır, Boğazlar, bütün hukuku ile hükmümüze bağlı idi. Kıbrıs iade edilmek üzere İngilizler’e kiralanmıştı. Yani, İngilizler ve Fransızlar, verdikleri sözden dönmeselerdi, Türkler, İstiklâl Savaşı olmadan dahi Millî Misak sınırlarını koruyacaktı.

İstiklâl Harbi’nin sonunda ise, verilen o muazzam mücadeleye rağmen Lozan Barışı’ndan düşmesi gereken pay alınamamıştır. Hâlâ da Kutsi yemin sınırlarımızın çok gerisindeyiz. Gerçi, Lozan’ı içine sindiremeyen girişimleri ile Atatürk, Hatay’ı Türkiye’ye bağlatmış ve boğazlar üzerindeki hayati hukukumuzu geri aldırmıştı. Lâkin Atatürk’ün ölümünden sonra, gözden ve gönülden çıkarılan Millî Misak ülküsü tamamen yanlış algılanır olmuştur.

Atatürk, Misak-ı Millî ile ilgili olarak şunları söylemektedir. “Türk milletinin, kalbinden, vicdanından sahih ve mülhem olan en esaslı, en bariz arzu ve iman malum olmuştu: Kurtuluş… Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde arzu-yu millî tebellür ettirilmiş ve ifade olunmuştu… Milletin amal ve maksadını da. Kısa bir programa esas olacak surette toplu bir tarzda ifadesi de görüşüldü. Misak-ı Millî unvanı adı verilen bu programın ilk müsveddeleri de, bir fikir vermek maksadıyla kaleme alındı. İstanbul Meclisi’nde bu esaslar, hakikaten toplu bir surette tahrir ve tespit olunmuştur… Malumdur ki, Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde tespit olunan esasta, son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nca kabul ve teyit olunup, Misak-ı Millî namı altında, züpte edilmiş idi. Bu esasta, Birinci Büyük Millet Meclisi tarafından da kabul edilerek, o daire dahilinde memleketin tamamiyetini ve milletin istiklâlini temin ederek sulhu müsalemeti istihsale çalışıyordu.”

Mustafa Kemal Paşa’nın da yukarıda yer alan ifadelerinde de tespit ettiği gibi Misak-ı Millî, Millî iradeyi temsil eden milletvekillerinin namüsait şartlarda ortaya koyduğu bağımsızlık bildirgesidir.

Misak-ı Millî ne bir efsane, ne de tarihîn derinliklerinden intikal etmiş bir destandır. Misak-ı Millî, Türklerin var olduğu devirlerden itibaren karakterinde mevcut olduğuna inandığımız İstiklâl fikrinin modern manadaki ifadesi ve tezahürüdür. Misak-ı Millî bölünmez bir Türk yurdunun sınırlarını tespit eden ve günümüzde de canlılığını muhafaza eden fevkalâde öneme haiz hukukî ve siyasî bir vesikadır.

5- Kuva-yı Milliye

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla İstanbul Hükümeti ve buna bağlı olarak ordu İtilaf Devletleri’nin kontrolüne girmiş, devlet müesseseleri vazifelerini yerine getiremez duruma gelmişti. Türk milleti uğradığı haksızlıkların önüne geçilmesi hususunda resmî makamlara yapmış olduğu müracaat sonuç vermeyince vazifenin kendine düştüğünü kabullenip, işgal gören bölgelerde düşmana karşı harekete geçti. İşte bu direniş hareketini başlatanlara Kuva-yı Milliye(Millî Kuvvetler) adı verilmiştir.

Millî Mücadele tarihimizde “Kuva-yı Milliye” deyiminin biri dar, diğeri geniş olmak üzere iki ayrı manası vardır. Bunlardan ilki “Milis” teşkilâtı adıyla da anılan millî kuvvetleri, yani silâhlı mukavemet teşkilatını anlatmaktadır. Diğeri ise Millî Mücadele’yi bütünüyle içine alan daha geniş bir anlamı ifade eder. Bu geniş mana içerisinde Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri, Kongreler, İlk Büyük Millet Meclisi, Misak-ı Millî gibi dönemin temel gelişmeleri yer almaktadır.

Yakın tarihimizde Kuva-yı Milliye dönemi İzmir’in işgali ile I.İnönü Muharebesi arasında geçen yaklaşık bir buçuk yıllık (Mayıs 1919-Aralık 1920) dönemi ihtiva eder. Bu zaman zarfında fiilen yabancı işgaline karşı koyan Kuva-yı Milliye hareketi Osmanlı Devleti’ne bağlı bir kuvvet hüviyetinde değildir. Mevcut hükümetten ayrı fakat Türk milletine dayanan ve onun adına faaliyet gösteren, dolayısıyla yalnız Anadolu Türk halkının bünyesinden çıkmış bir direniş hareketidir. Kuva-yı Milliye’nin ortaya çıkışı bir siyasî parti hüviyetinde de olmamış, taraftarlarını memnun edecek mevkileri ve memuriyetleri de vaat etmemiştir. Buna rağmen az zamanda ülke genelinde samimî bir Türk birliği meydana getirmiş olmasını ancak halkın “halet-i ruhiyyesi”, geçirdiği sıkıntılar ve istiklâlini müdafaa hususundaki hassasiyeti ile izah etmek mümkündür.

Kuva-yı Milliye’nin Milli Mücadele döneminde birçok faydaları olmuştur. Sağladığı en önemli fayda, dünya kamuoyunda Türk halkının Yunan işgalini sükûnetli karşılığı kanaatinin yerleşmesini önlemek ve Milli Mücadele hareketini mazlum bir milletin istiklâl hareketi olarak göstermek olmuştur.

Mustafa Kemal Paşa “Anadolu’ya ayak bastığım zaman milleti bir istiklâl cidaline hazır ve teşne bir hâlde buldum” derken mevcut olan bu ortamın geniş bir propaganda şebekesi vasıtasıyla sağlandığı anlamına gelmediği açıktır. Anadolu Türkünün bu noktaya gelmesini sahip olduğu “cevher-i aslî”sinden çıkan tabiî ve ananevî bir netice olarak kabul etmek en isabetli görüş olacaktır. “Kuva-yı Milliye” ruhundan anlaşılması gereken mana da bu olmalıdır.” demiştir

Kuva-yı Milliye ruhu sadece Milli Mücadele döneminde ortaya çıkan bir vakıa değildir. Kaynağını Türk milletinin bilinmeyen tarihinden bu tarafa sahip olduğu ve nesilden nesile intikal etmiş olan ilk cevherinden alan yeni bir Türk ruhudur. Yahya Kemal bu anlayışı şu şekilde dile getirmektedir.

“Anadolu’nun bu üç senelik tarihi yeni Türk ruhu olduğunu, en görmek istemeyen gözlere bile gösteriyor. Avrupalılar, Amerikalılar İstanbul’a geliyorlar. Bu hadisenin ne olduğunu bizden soruyorlar, daha yakından seçebilmek için Anadolu’ya kadar gidiyorlar. İnkârdan şüpheye, şüpheden tereddüde, tereddütten inanmaya doğru günden güne beliren bir hareket var. Bir gün gelecek ki bir Türklük, yeni bir Türk ruhu ta karşıdan seçilecek”

Millî Mücadele dönemi aydınlarının eserleri incelendiğinde Kuva-yı Milliye ruhunun Türk milleti için yeni bir istiklâl mücadelesini ifade ettiği hususunda müşterek bir görüşün ortaya çıktığı görülür. İstiklâl mücadelesinden amaç ise; Türklerin ekseriyeti teşkil ettiği bir coğrafî alan içerisinde “Türk milletinin gerek irfanca ve gerek iktisadiyatça bilâkaydü şart her türlü haricî nüfuzlardan ve kayıtlardan azade olarak kendi vesaitiyle azami inkişafına mazhar olmasıdır. “

Millî İstiklâl davasına atılmış olan Türk milleti bu dava devam ettiği sürece, bu istiklâle inanan ve onu gerçekleştirmek için hesapsız fedakârlığı göze alan bir ruh haleti içerisinde olmuştur. Bu esrarengiz şuur hiçbir, ilmin, hiçbir eğitimin ve hiçbir propagandanın mahsulü değil, Türk karakterinin samimî bir tezahürüdür.

Bu ifadelerden de anlaşılacağı gibi Kuva-yı Milliye, “Millilik” vasfının ön plânda tutulduğu, millî istiklâl ve iktisadî hürriyet mücadelesinin hareket noktasıdır. İstiklâl Savaşı’nda, millî heyecana dinî heyecanın da karıştığı, din ve milliyet fikirlerinin birbirinden ayrılmadığı şüphe götürmez bir gerçek olmakla beraber, o dönemin dinî duygularının millî bir karakter taşıdığı ve “millilik” vasfına hizmet ettiği söylenebilir.

Millî Mücadele’nin yayın organı olan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi ilk sayılarından birinde Kuva-yı Milliye’yi kamuoyuna şu şekilde anlatmaktadır:

“Kuva-yı Milliye, milletin ruhundan ve ihtiyacı beka ve istiklâlinden doğmuş bir vahdettir ki, onu hiçbir şey ihlal edemeyecektir”.

Sonuç olarak Kuva-yı Milliye ruhu yüksek bir siyasî olgunluk seviyesine gelmiş bir milletin, bu siyasî kudretini en azametli ve göz kamaştırıcı bir şekilde kullanmasından başka bir şey değildir. Kuva-yı Milliye’yi ortaya çıkaran “ruh” bu hareketin başlangıç dönemi ile de sınırlı kalmamıştır. Millî Mücadele dönemi boyunca Türk halkının müşterek ve hâkim anlayışını ifade etmiş, yeni Türk devletinin kurulmasında bir manevî membaa olmuş, yaşatılmasında milletin tarihi tekâmüllerinden kaynaklanan manevî dayanağı temsil etmiştir. Kuva-yı Milliye’nin boz kalpaklı kahramanlarının o günkü ruh hâli bugünde Türk milletinin benliğinde yaşamaktadır. Bu günkü yeni nesil, bedeli can ve kan ile ödenmiş Türk vatanının muhafazasında fevkalâde hassas olan sessiz ekseriyettir ve Millî Mücadele hareketinin Türk milleti adına gerçekleştirildiğini asla unutmamalıdır.

YENİ TÜRK DEVLETİ’NİN KURULUŞU VE

CUMHURİYETİN İLÂNI

1- Büyük Millet Meclisinin Açılması Ve Yeni Türk Devleti’nin Kuruluşu

Mustafa Kemal Paşa, 8 Nisan’da yayımladığı bildiride, Damat Ferid’in Aydın ilini Yunanistan’a teslim ettiğini, tecavüze uğrayan Türklerin müdafaasına engel olduğunu, İtilaf Devletleri’ni askerî işgalde bulunmaya davet ettiğini fakat milletin bu sefer tedbirli ve hazırlıklı davranacağını Damad Ferit Hükümetini tanımayacağını açıklıyordu. İstanbul işgal altında olduğundan normal faaliyetini sürdüremeyen Mebuslar Meclisi’nin olağanüstü yetki ile Ankara’da toplanması için her türlü tedbir alınmıştı. 19 Mart 1920′de bu hususta her tarafa bildiri gönderildi. Yapılan seçimler sonunda mebuslar Ankara’da toplandılar. 23 Nisan 1920′de Büyük Millet Meclisi açıldı. Mustafa Kemal Paşa derhâl bir hükümet teşkil edilmesini istedi. Meclis, kurucu meclislerin sahip oldukları bütün haklara sahip olduğu gibi hükümet vazifesini de üzerine almış bulunuyordu. Yeni kurulan bu devlet teşri, icra ve kaza kuvvetlerini kendinde topladığından bir “cumhuriyet” demekti. Fakat şartlar uygun olmadığından bu deyim o dönemde kullanılmamıştır. Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi başkanlığına seçildi; böylece hem devlet, hem de hükümetin başına geçmiş oldu.

Büyük Millet Meclisi, ilk iş olarak çıkarttığı 29 Nisan 1920 tarihinde Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile yurtta meydana gelen olumsuz cereyanları önlemeyi, ayaklanmaları kışkırtanları ve ayaklanmalara katılanları yola getirmeyi amaçlıyordu.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun çıkarılmasından hemen sonra Büyük Millet Meclisi, 3 Mayıs 1920′de şu 11 vekili seçerek programını yapmış ve yeni Türk Devleti’nin ilk hükümetini I.İcra Vekilleri Heyeti adıyla kurmuştur.

* Başkan: Mustafa Kemal Paşa,

* İçişleri: Cami Bey (Aydın),

* Adliye; C.Arif Bey (Erzurum),

* Bayındırlık: İ. Fazıl Paşa (Yozgat),

* Dışişleri: Bekir Sami Bey (Amasya ),

* Sağlık: Adnan Adıvar (İstanbul),

* İktisat: Yusuf Kemal Tengirşenk (Kastamonu),

* Maliye: Hakkı Behiç (Denizli ),

* Maarif: Dr. Rıza Nur (Sinop ),

* Millî Müdafaa: Fevzi Paşa (Kozan-Adana ),

* Erkan-ı Harbiye: Albay İsmet İnönü (Edirne ).

İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi Cumhuriyet tarihimizde fevkalâde önemli bir mevkiye sahiptir. İlk meclisin fevkalâdeliği farklı ve zıt fikirlere sahip milletvekillerinden meydana gelmiş olmasına rağmen ülke savunması ve bütünlüğü konusunda tek bir ses ve tek bir yürek olabilmesidir. Bu temel hassasiyetine bağlı olarak ilk meclisin diğer özelliklerini de şu şekilde sıralayabiliriz;

1. Bu meclis her şeyden önce millî bir meclistir. Meclis üyeleri tamamıyla Türklerden oluşmuştur. Bundan dolayı da “Meclis-i Kebir-i Millî “adını almıştır.

2. Meclis idealist, demokratik bir ruha sahiptir.

3. Olağanüstü hâl meclisidir. Yasama, yürütme ve yargı kavramlarını temel güçler olarak benimsemiş olmakla beraber bu güçleri kendi bünyesinde toplamıştır.

4. Meclisin temeli ve bekası fedakârlık esasına dayandırılmıştır.

5. Şüphesiz bu meclis kahraman bir meclistir.

Kısacası ilk Türkiye Büyük Millet Meclisi Türk milletinin tarihteki mevkiine paralel yüksek seviyeli bir meclistir.

2- TBMM’nin Açılmasından Sonra

Meydana Gelen Askerî ve Siyasî Olaylar

Türk İstiklâl Savaşı’nda, girişilen mücadeleyi başarısızlığa uğratmak için, ülke sınırları dâhilinde çeşitli yörelerde iç isyanlar meydana gelmiştir. Bu tür isyanların bir kısmı saltanat ve hilâfet adına, bir kısmı da Türk yurdunu parçalayarak yeni siyasî oluşumları gerçekleştirmek amacıyla çıkarılmıştır. BMM’nin meşruiyetine karşı çıkarılan ve ülke bütünlüğünü tehlikeye düşüren, askerî, siyasî ve sosyal yönlerden büyük zararlar meydana getiren bu isyanlar sonuç itibariyle BMM Hükümeti tarafından bastırılmıştır. Anadolu’da meydana gelen iç isyanların yanı sıra Doğu Anadolu Rus destekli Ermenilerin, Güney Anadolu ise İngiliz, Ermeni ve Fransızların işgaline uğramıştı. Buna karşılık Türkiye Büyük Millet Meclisi, Misak-ı Milli sınırları içindeki topraklarının bir bütün olduğunu kabul etmiş ve bunu gerçekleştirmek için harekete geçmiştir.

İlk olarak Kazım Karabekir Paşa komutasındaki kuvvetler Ermenileri bozguna uğratarak Sarıkamış ve Kars’ı Türkiye’ye kazandıran Gümrü Antlaşmasını 2 Aralık 1920 tarihinde imzaladı. Kısa süre sonra anlaşma yoluyla Ardahan ve Artvin de Anavatana bağlandı. Böylece Misak-ı Millî’nin Doğu Anadolu’daki sınırına kısmen ulaşılmış oluyordu.

Güney ve Güneydoğu Anadolu’da meydana gelen işgale karşı bölge halkı kendi imkânlarıyla bu haksızlığa karşı koymaya çalışmıştır. Bu bölgelerimizde açılan Adana, Maraş, Urfa ve Antep Cepheleriyle Anadolu’da kurtuluşa giden yol açılmıştır. Güney cephelerimizde Türk kuvvetlerinin kazandığı zaferler sonucu Fransa, 20 Ekim 1921′de Ankara Hükümeti ile Ankara İtilâf namesini imzalamak zorunda kaldı. Bu antlaşma, Fransa ile Türkiye arasındaki savaşı sona erdirmiş, Türklere karşı batılı devletlerin kurmuş oldukları ortak cephe yıkılmıştır.

Doğu ve kısmen güney cephelerinde çarpışmalar başarıyla sona erince Ankara Hükümeti bütün gücüyle Batı Cephesi’ne yönelme imkânı buldu. Batı Cephesi’ndeki dağınık birlikler düzenli bir ordu hâline getirildi ve cephe komutanlığına İsmet Bey (İnönü) atandı.

Bu sırada ileri harekâta geçen Yunan kuvvetleri 9 Temmuz 1920′de Bursa’yı işgal ederek Eskişehir yönünde ilerlemeye başladı. İnegöl-Pazarcık yoluyla ilerleyen Yunanlılar İnönü mevkiinde Türk kuvvetleriyle karşılaştılar. 9–10 Ocak 1921 günlerinde savaş sürdü. Yunan kuvvetleri 11 Ocakta geriye çekildiler. Üç aylık bir aradan sonra yeniden saldırıya geçen Yunanlılar, 23–31 Mart 1921 tarihleri arasında yine İnönü’de Türk kuvvetleri karşısında bozguna uğradılar. Fakat yeni birliklerle desteklenen Yunan Ordusu 10 Temmuzda saldırıya geçerek Afyon (13 Temmuz), Kütahya (17 Temmuz) ve Eskişehir’i (19 Temmuz) işgal ettiler. Türk ordusu Sakarya hattına çekildi. Yunanlıların son büyük saldırısı Sakarya hattında durduruldu. 22 gün ve gece süren (23 Ağustos–13 Eylül 1921) Sakarya savaşı Türk ordusunun zaferiyle sonuçlandı. Artık taarruz sırası Türk ordusuna gelmişti. Anadolu’dan düşman kuvvetlerini atmak için bir yıllık bir hazırlıktan sonra 26 Ağustos 1922 tarihinde taarruza geçildi. 30 Ağustosta düşman kuvvetleri perişan edildi. Yunan başkomutanı Trikopis esir edildi (2 Eylül 1922). 9 Eylülde İzmir’de Yunan kuvvetleri denizine döküldü. 11 Eylülde Bursa kurtarıldı. Esirlerden başka Anadolu’da Yunan askeri kalmadı.

Yunan kuvvetlerinin ezilmesinden sonra Mudanya’da mütareke görüşmeleri 3 Ekim 1922 tarihinde başladı.11 Ekimde imzalanan Mudanya Mütarekesi’ne göre, Türkler ile Yunanlılar arasındaki savaş 14–15 Ekim gecesi sona erecek, Meriç ırmağına kadar olan Doğu Trakya Yunanlılar tarafından boşaltılacak ve İstanbul, barış antlaşması imzaladıktan sonra İtilaf Devletlerince terk edilecekti.

Trakya’yı teslim almak için 19 Ekim 1922 ‘de İstanbul’a gelen Ankara temsilcisi Refet Paşa büyük gösterilerle karşılandı. 4 Kasım’da İstanbul Hükümeti kendi görevinin sona erdiğini ilan etti. 26 Kasım’da Trakya Türk yönetimine geçti. Böylece Yunan işgaline uğramış olan bütün vatan toprakları kurtarılmış oluyordu.

Sıra barışın yapılmasına gelmişti. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti 20 Kasım 1922 tarihinde toplanan Lozan Konferansı’na İsmet Paşa başkanlığında bir heyet gönderdi. Görüşmeler 4 Şubat 1923′te kesildi. Ancak tarafların barış isteği ağır basınca 23 Nisan’da görüşmeler yeniden başladı ve 23 Temmuz 1923 tarihinde XX. yüzyılın en önemli barış antlaşmalarından biri olan Lozan Antlaşması imzalanarak yeni Türk Devleti dünyaca tanındı ve sınırları tespit edildi.

Türkler dışında, Birinci Dünya savaşının bütün mağlûp devletleri, kendilerine zorla kabul ettirilen antlaşmalara boyun eğmek zorunda kalmışlardı. Türk milleti ise Sevres Antlaşması gibi bir esaret belgesini kendi tarihinin şeref ve haysiyetine layık görmemiş, istiklâlinin sona erdiğinin zannedildiği bir anda, vatanın müdafaası için neler yapabileceğini düşmanlarına önce savaş meydanlarında göstermiştir. Daha sonra bu başarılarını I.Dünya Savaşı’nın galiplerine, karşılıklı eşitlik prensibine dayanan bir antlaşmayla tasdik ettirmiş kendi üzerine oynanan bütün oyunları bozmuştur.

I. Dünya Savaşı’nın sonunda imzalanan adaletsiz anlaşmalar, Avrupa’da yeni bir savaşın çıkmasına sebep olup yürürlükten kalkmış fakat gerçek barışın kurulmaya çalışıldığı Lozan Analaşması ise I. Dünya Savaşı sonrasının günümüze kadar geçerliğini koruyan tek antlaşması olmuştur. Antlaşmanın Türk milleti bakımından önemini en güzel şekilde Mustafa Kemal Paşa açıklamıştır. ” Bu antlaşma, Türk milletine karşı, yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sevres Antlaşması’yla tamamlandığı zannedilmiş büyük bir suikastın, sonunda neticesiz bırakıldığını ifade eder bir vesikadır”.

3- Türk İnkılâbı

Lozan Barış Antlaşması, Millî Mücadele hareketinin askerî ve siyasî açıdan başarıyla tamamlanmasını, yeni Türk devletinin milletler arası toplulukta tanınmasını sağlayan önemli bir vesikadır. Genel olarak Misak-ı Millî ilkelerinin gerçekleştiği Lozan sonrasında, millî devlet, siyasî, sosyal ve ekonomik alanda zorunlu hale gelen yeni bir teşkilatlanmaya gidecektir.

Mustafa Kemal Paşa’nın “Türk milletini son asırlarda geri bırakmış olan müesseseleri yıkarak, yerlerine milletin en yüksek medenî icaplara göre ilerlemesini temin edecek yeni müesseseleri koymak” şeklinde tanımladığı Türk İnkılâbında esas amaç, millî modern bir devlet hâline gelmek olarak tespit edilmiştir. Türk inkılâbında, batılı anlamda millî bir toplum yaratmada, nazarî de olsa, millîlik ile medeniliğin bir bütün olarak ortaya çıktığı ve birbirine bağlı iki kavram olduğu görülür.

Saltanatın kaldırılmasından sonra Cumhuriyetin ilânıyla, Mustafa Kemal Paşa’nın “Medeniyet yolunda yürümek, muvaffak olmak hayatın şartıdır” prensibinin gerçekleşmesinde önemli bir adım atılmıştır. Cumhuriyetin ilânı ise her şeyden önce, kurulan yeni devletin bir “Millî Türk devleti” olduğunu ve devlet kültürünün Türk benliği ve gelenekleri üzerine kurulması gerektiğini ortaya koymuştur.

Cumhuriyet rejimi ve Türk millî devlet fikri Mustafa Kemal Paşa’nın en başta gelen temel inkılâpları olmuştur. Onun yaptığı diğer inkılâplar, bu temel inkılâpları tamamlayan yenilikler mahiyetindedir.

A- Saltanatın Kaldırılması

İtilâf Devletleri, 28 Ekim 1922′de Lozan’da toplanacak barış konferansına B.M.M. Hükümetiyle birlikte İstanbul Hükümeti temsilcilerini de davet etmişlerdi. İtilâf Devletleri’nin bu davranışı Ankara ve İstanbul Hükümetleri şeklinde iki ayrı otoritenin varlığını kabul ettirerek, ülkede ikilik yaratmak suretiyle Millî Mücadele Hareketini başarısızlığa uğratmak amacını taşımaktadır. Ancak bu teşebbüs, 1 Kasım 1922′de saltanatın kaldırılmasıyla sonuçlanan Büyük Millet Meclisi kararının oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Tevfik Paşa, Sadrazam unvanıyla 29 Ekim 1922′de BMM Başkanlığına çektiği telgrafta Lozan görüşmelerine İstanbul Hükümeti temsilcilerinin de katılımını talep etmişti. Mustafa Kemal Paşa, konuyu 30 Ekim 1922 tarihli BMM Genel Kurul görüşmelerine getirdi. Toplantıda iki ayrı görüş çarpışmıştır. Birinci grup milletvekillerinden Antalya Mebusu Rasih Bey (Kaplan), Hakkâri Mebusu M.Müfit (Kansu) Bey ve Sıhhiye Vekili Dr. Rıza Nur Bey’in dile getirdikleri görüş: “Bab-ı Ali ve padişahın hükümsüzlüğü” şeklindeydi. İkinci grup liderlerinden Erzurum Mebusu Hüseyin Avni (Ulaş) Bey’in ifade ettiği görüş ise; “Tevfik Paşa’nın telgrafına ret cevabı yeterlidir, başka bir işleme gerek yoktur” şeklindeydi.

Dr. Rıza Nur’un hazırladığı, Mustafa Kemal Paşa’nın da aralarında bulunduğu 82 mebusun imzasını taşıyan önergede “Osmanlı İmparatorluğu ve Sultanlığın devrildiği, Teşkilât-ı Esasiye kanunu ile hükümranlık haklarının millete ait bulunduğu” görüşü yer almıştı. Oya sunulan bu önerge İkinci Grup milletvekillerinin toplantıya katılmaması nedeniyle yeterli çoğunluk sağlanamamış ve kabul edilmemiştir.

1 Kasım 1922′de tekrar toplanan mecliste gerek Dr. Rıza Nur’un gerekse aynı gün verilen 26 imzalı Hüseyin Avni Bey’in önergeleri üzerindeki tartışmalar sırasında Mustafa Kemal Paşa konuya müdahale ederek geniş bir konuşma yaptı.

Bu konuşmadan sonra konuyla ilgili önergeler, Teşkilât-ı Esasiye, Şer’iye ve Adliye Komisyonlarına gönderildi. Bu komisyonlar ortak olarak hemen toplandı. Komisyon görüşmelerinde bir kısım mebusların hilâfet ve saltanatın ayrılmasına karşı çıkmaları üzerine Mustafa Kemal Paşa söz alarak şu konuşmayı yaptı.

“…Türk milleti hâkimiyet ve saltanatını fiilen kendi eline almış bulunuyor. Bu bir oldubittidir. Söz konusu olan, millete saltanatını hâkimiyetini bırakacak mıyız, bırakmayacak mıyız meselesi değildir. Mesele, zaten oldubitti hâline gelmiş olan bir gerçeği kanunla ifadeden ibarettir. Bu mutlaka olacaktır. Burada toplananlar, Meclis ve herkes meseleyi tabiî olarak karşılarsa, sanırım ki uygun olur. Aksi takdirde, yine gerçek, usulüne uygun olarak ifade edilecektir. Fakat belki de bazı kafalar kesilecektir”.

Bu konuşma üzerine komisyonda çözüme kavuşan konu, sür’atle tasarı hâline geldi ve aynı gün ikinci oturumda genel kurula sunuldu. Tasarı oy birliği ile kabul edilerek 1 Kasım 1922 tarihinde kanunlaştı. 308 sayılı kanunla hilâfet ve saltanat ayrılmış, hilâfete dokunulmamış, saltanat ise kaldırılmıştır.

Gerçekte saltanatın kaldırılması,16 Mart 1920′de sona eren, Osmanlı saltanat makamının sahip olduğu “hâkimiyet” mefhumunu çok daha önce 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile Türk milletine intikalini sağlayan inkılâp hareketinin son halkasıdır.

Saltanatın kaldırılması ile İstanbul’da Tevfik Paşa kabinesi 4 Kasım 1922 de toplanarak istifa etmiş,17 Kasım 1922 ‘de de son Osmanlı Sultanı Vahdettin İngiliz himayesinde ülkeyi terk etmiştir.

B- Cumhuriyetin İlânı

Mustafa Kemal Paşa,1921 Anayasası’nın ilk maddelerinde yer alan “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ve “Millî iradeyi millet namına temsil eden tek yetkili organ Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir ” ifadelerini daima “Cumhuriyet” şekliyle yorumlamıştır.

Gerçekten de 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile kurulmuş olan siyasî rejim geniş anlamı ile Cumhuriyet’ten başka bir şey değildi. Ancak Cumhuriyet resmen ilân edilmemiş ve devlet başsız bir şekilde kurulmuştur.

26 Ekim 1923′de ortaya çıkan bir hükümet buhranı sonucu Başvekil Fethi Bey istifasını vermişti. 28 Ekim akşamı Çankaya’da yeni hükümet teşekkülü ile ilgili çalışmalar sırasında Cumhuriyetin ilanı kararlaştırıldı. Toplantı sonrasında Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 anayasasının bazı maddelerini değiştiren değişikleri tespit ettiler.

29 Ekim 1923 günü konu önce Halk fırkası grubunun öğleden sonraki oturumunda gündeme geldi. Mustafa Kemal Paşa’nın bir gün önce tespit ettiği değişiklikler uzun görüşmelerden sonra kabul edildi. Kanun teklifi, Kanun-i Esasi encümeni tarafından usulen incelenerek meclise sunuldu.

TBMM 29 Ekim 1923 tarihinde 364 sayılı kararla Cumhuriyeti ilân etti. Cumhuriyetin ilânı ile 1921 Anayasası’nın 1.2.4.10.11 ve 12. maddeleri şu şekilde değiştirilmiştir.

Birinci maddeye “Türkiye Devleti’nin şekl-i hükümeti Cumhuriyettir” cümlesi eklenmiştir.

İkinci madde; “Türkiye Devletinin dini İslâm, resmî lisanı Türkçedir” şekliyle tespit edilmiştir. Bu madde 1921 Anayasası’nda mevcut olmayıp anayasamıza ilk defa girmiştir.

Dördüncü madde; Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, hükümetin ayrıldığı idare konularında Bakanlar Kurulu vasıtasıyla yönetir.

Onuncu madde; Türkiye Cumhurbaşkanı Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu tarafından ve kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi için seçilir. Cumhurbaşkanlığı görevi yeni Cumhurbaşkanının seçilmesine kadar devam eder. Görev süresi biten Cumhurbaşkanı yeniden seçilebilir.

On birinci madde; Türkiye Cumhurbaşkanı devletin başkanıdır. Bu sıfatla gerekli gördükçe Meclis’e ve Bakanlar Kurulu’na başkanlık eder.

On ikinci madde; Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından ve meclis üyeleri arasından seçilir. Diğer bakanlar, Başbakan tarafından ve yine Meclis üyeleri arasından seçildikten sonra Cumhurbaşkanı tarafından hepsi birden Meclis’in onayına sunulur. Meclis toplantı hâlinde değil ise, onaylama Meclis’in toplantısına bırakılır.

Yapılan bu önemli değişiklerden sonra aynı gün Cumhurbaşkanlığı seçimi yapılarak, Mustafa Kemal Paşa yeni Türk Devletinin ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. 30 Ekim 1923′te ise Malatya Mebusu İsmet Paşa, M. Kemal Paşa tarafından Başbakan olarak atanmış ve yeni kabine teşekkül ettirilmiştir.

C- Halifeliğin Kaldırılması

İslâm’da din ve devlet işleri birbirinden ayrılmaz parçalardır. İslâm Devleti’nin başı hem ülkesinde dini koruyan bir “imam” hem de sınırların güvenliğini sağlayan bir “Devlet başkanı” dır. Cismanî ve ruhanî olmak üzere her iki otoriteyi (iktidarı) uhdesinde toplamıştır. Hıristiyanlık olduğu gibi “kilise-devlet” ayırımı yoktur. İşte İslâm tarihinde “dinî” ve “dünyevî” görevleri bünyesine toplayan devlet başkanlarına “halife” denmektedir.

Saltanatın kaldırılmasından sonra Hilâfet muhafaza edilmiş, Abdülmecit Efendi halife olarak TBMM tarafından seçilmişti. Halife Abdülmecit Efendi seçilirken kendine sadece “dini reis” olarak yetkiler verilmişti.

Lozan sonrasında halifelik konusunda gerek Meclis’te, gerekse kamuoyunda tartışmalar yoğunlaştı. Basının önemli bir bölümü Hilâfet’in korunmasını savunmuştu. Meclis’te Halk Fırkası mebusları tarafından Halifenin yetkisini aştığı iddialarının ortaya atılmasına karşılık, aynı görüşte olmayan mebuslar da vardı. Ortaya çıkan bu görüşlerden ilki; Mustafa Kemal Paşa’nın savunduğu gibi Hilâfet’in yabancı güçlerce kullanılabileceği endişesinden hareketle artık zararlı bir niteliğe sahip olduğu şeklindedir. İkinci tavır ise asıl halifeliğin kaldırılmasının Türkiye Cumhuriyeti’nin dış politikasında İslâm ülkeleriyle aralarındaki bağları keserek, devletin dış itibarını zedeleyebileceği mahiyetindedir.

Mustafa Kemal Paşa, Şubat 1924′te İzmir’de iken Hilâfet’in kaldırılması kararını almıştır. İsmet Paşa, Kazım Karabekir Paşa ve Fevzi Paşa ile birlikte aldığı Hilâfet’in, Erkan-ı Harbiye-i Umumiye ile Şer’iye ve Evkaf Vekâletlerinin kaldırılma kararını daha sonra 1 Mart 1924′te meclisi açış nutkunda dile getirecektir.

Hilâfet’in kaldırılma meselesi önce 2 Mart 1924′te Halk Fırkasın da görüşülerek kabul edildi. 3 Martta toplanan Meclis Genel kuruluna ise üç ayrı kanun teklifi sunuldu;

1) Urfa mebusu Şeyh Saffet Efendi’yle 53 arkadaşının Hilâfetin kaldırılması ve Osmanlı hanedanının Türkiye dışına çıkarılmasıyla ilgili kanun teklifi.

2) Siirt Mebusu Halil Hulki Efendi ve 50 arkadaşının Şer’iye ve Evkaf vekâletiyle Erkan-ı Harbiye Vekâleti’nin kaldırılmasıyla ilgili kanun teklifi.

3) Manisa Mebusu Vasıf Bey ve 50 arkadaşının eğitim ve öğretimin birleştirilmesiyle ilgili kanun teklifi.

Bu kanunlarda yapılan görüşme ve tartışmalar beş saat kadar sürdü. Saat 18.45’te TBMM söz konusu tasarıları 429,430 ve 431 sayı ile kanunlaştırdı.

Buna göre “Şer’iye ve Evkaf Vekâleti ile Erkan-ı Harbiye Vekâleti kaldırılmış, eğitim öğretim Millî Eğitim Bakanlığına bağlanarak birleştirilmiştir.

Hilâfet’in tamamen kaldırılmasıyla ilgili karar kanunlaştıktan sonra İstanbul Valisi tarafından Abdülmecit Efendi’ye tebliğ edilmiş ve yurt dışına çıkması sağlanmıştır.

Aslında halifeliğin kaldırılmasının siyasî gayeden çok daha önemli kültürel ve tarihî manası vardır. On dokuzuncu yüzyılın başlarından beri sürüp gelen yenilikçi-lâik grubun, dinci-muhafazakârlara karşı zaferini ifade etmiştir.

Hilâfetin kaldırılması yurt dışında büyük tepkilere yol açmıştır. Batı dünyası bu olayı şaşkınlıkla karşılayarak hayranlıklarını ifade etmişler, İslâm dünyası ise olumsuz tepkilerini dile getirmiştir.

D- Anayasa Hareketleri

23 Nisan 1920 tarihinden itibaren artık resmî bir hüviyet kazanan millî teşkilât gayelerini daha açık bir biçimde ortaya koymaya başlamıştır. Mustafa Kemal’in 19 Mart 1920 tarihinde askerî ve mülkî erkâna gönderdiği seçim talimatında, Meclis’in 23 Nisan 1920 tarihinde açılmasına karar verilmiş, 22 Nisan 1923 tarihli telgraf ile de söz konusu tarihten itibaren mülkî ve askerî makamların ve bütün milletin müracaat edeceği makamın “Meclis” olacağı duyurulmuştur.

23 Nisan 1920′de Ankara’da toplanan BMM, yeni Türk devletinin ilk siyasî organı olarak faaliyete geçmişti. Aynı gün ilk oturumda en yaşlı üye sıfatıyla Şerif Bey, yaptığı konuşmada, “Türk milletinin yabancı köleliğine karşı çıkarak, geleceğini tayin etme hakkına sahip olduğuna ve bağımsızlık yolunda direnmek azminde olduklarını ” açıkladı.

Açılışından hemen sonra çalışmalarına başlayan BMM’nin aldığı 1 numaralı kararla İstanbul Meclis-i Mebusanı’ndan gelen milletvekillerinin kendi çatısı altında toplanmaları kararlaştırılmış, bununla birlikte kendi kuruluşunu da düzenlenmiştir.

24 Nisan ‘da Mustafa Kemal Paşa söz alarak geniş bir konuşma yapmış ve hükümetin kuruluşu ile ilgili temel ilkeleri açıklamıştır. Bu ilkeler meclis tarafından kabul edilerek aynı günkü beşinci oturumda yapılan oylamada 110 rey alarak Meclis Başkanlığı’na seçilmiştir.

Mustafa Kemal Paşa’nın hükümet kurulmasının lüzumuna işaret eden teklifi 25 Nisan 1920 tarihinde kabul edildi ve “Kuvve-i İcraiye’nin” teşkiline karar verildi. Aynı gün yapılan görüşmelerde ayrıca Başkanlık Divanı seçimleri de tamamlandı.

Mustafa Kemal Paşa’nın Meclis’e hükümetin kurulması ile ilgili olarak verdiği teklifte, hükümetin yapısına ilişkin ilkeler özetle şu şekilde belirtilmiştir:

1-Hükümet kurmak zorunludur.

2-Geçici olarak bir padişah kaymakamı (vekili) ortaya çıkarmak uygun değildir.

3-İrade-i Millîye’nin vatanın kaderine hâkim olmasının kabul edilmesi zorunludur.

4-TBMM’nin üstünde güç yoktur.

5-Meclis, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır.

Mustafa Kemal’in bu tekliflerinden de anlaşılacağı gibi dönemin zarureti gereği, “Meclis Hükümeti” sisteminin uygun bulunduğu, ayrıca kuvvetler birliği prensibinin benimsenmesi lüzumu telkin edilmektedir.

23, 24 ve 25 Nisan günü alınan kararların Millî Hâkimiyet ilkesine dayanan bir meclisi ve hükümeti oluşturması bakımından anayasa niteliği taşıdığı söylenebilir.

Mustafa Kemal Paşa’nın 24 Nisan 1920′de kabul edilen anayasa niteliğindeki teklifi 13 Eylül 1920′de TBMM’ye verilerek, 18 Eylülde mecliste alınan ve siyasi, sosyal, askerî ve idarî yönden düzenlemeleri öngören program, 20 Ocak 1921 tarihli anayasanın hazırlanmasına temel teşkil etmiştir. 20 Ocak 1921 tarihli TBMM’de 85 sayı ile kabul edilen anayasa, 23 madde ve bir de ayrı maddeden meydana gelmektedir. Bazı önemli maddeleri şunlardır:

“Madde1:Hâkimiyet bilâ kayd-u şart milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir.

Madde 2:İcra kudreti ve teşrii salâhiyeti milletin yegâne ve hakikî mümessili olan BMM’de tecelli ve temerküz eder.

Madde 3:Türkiye Devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur ve hükümeti Büyük Millet Meclisi Hükümeti unvanını taşır”.

Görüldüğü gibi kabul edilen bu maddelerle ayrı bir “Türkiye Devleti”nin varlığından bahsedilmektedir. Osmanlı Devleti’nin yok olmasıyla yeni bir devletin kuruluşunu, hukukî yönden belgelemiştir.

Yeni anayasa aynı zamanda Millî Hâkimiyet’i esas alan ve vatanın kaderine Millî Hâkimiyetin temsilcisi olarak BMM’nin el koymasını mümkün kılan bir siyasî ve hukukî vesikadır.

1921 Anayasası Millî Mücadele’nin olağanüstü şartları içinde hazırlanmış geçici bir anayasadır. Meclis’in ve Millî Hükümetin durum ve yetkisini, şekil ve niteliğini tespit ve ifade eden ilk kanundur.

1921 Anayasası’nda kuvvetler birliği sistemi hâkimdir. Türkiye’de bütün kuvvet ve yetkilerin kaynağı millettir. Millî iradeyi millet namına temsil eden tek yetkili organ, BMM’dir. Meclis yasama ve yürütme yetkilerine sahiptir.

Kuvvetler birliğine dayanan Meclis Hükümeti sistemi 1921 Anayasası ile ilk defa Türkiye’ye girmektedir. Reissiz bir Cumhuriyet kuran bu anayasa ile millî irade Meclis tarafından temsil ve yürütülmekte, böylece kuvvetler birliği esası, millî kuvvetlerin şuurlu bir merkezde toplanmasını ve tek bir iradeye bağlanmasını da zorunlu kılmaktadır.

20 Ocak 1921 tarihli Anayasa’da yapılan en önemli değişiklik 29 Ekim 1923′te Cumhuriyet’in ilânı ile olmuş, devlet şekli bu ilanla Cumhuriyet olarak değiştirilmiştir.

1921 tarihli anayasanın kabul edilmesinden sonra siyasî alanda önemli inkılâplar gerçekleştirilmiştir. Kasım 1922′de saltanat kaldırılmış, Ekim 1923′de Cumhuriyet ilân edilmiş ve Mart 1924′te ise halifelik kaldırılmıştır; ayrıca eğitim-öğretim alanında birtakım yenilik hareketleri ile Türk milleti siyasî, sosyal ve kültürel alanında hızlı bir değişim içine girmiştir.

Bu hızlı değişimde toplumun ihtiyaçlarına cevap verebilecek yeni bir anayasanın hazırlanmasını 1924 tarihînde 491 sayı ile Teşkilât-ı Esasiye Kanunu olarak TBMM’de kabul edilmiştir.

Toplam 105 maddeden oluşan 1924 Anayasası’nın önemli maddeleri şunlardır:

1-Türkiye Devleti bir cumhuriyet’tir.

2-Türkiye Devleti’nin dini İslâm dinidir. Resmî dili Türkçedir. Başkenti Ankara şehridir.

3-Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir.

4-TBMM milletin tek ve gerçek temsilcisi olup millet adına hâkimiyet hakkını kullanır.

5-Yasama yetkisi ve yürütme gücü BMM’de toplanır.

6-Meclis yasama yetkisini kendi kullanır.

7-Meclis yürütme yetkisini kendince seçilmiş Cumhurbaşkanı ve onun atayacağı bir Bakanlar Kurulu eliyle kullanır. Meclis, hükümeti her vakit denetleyebilir ve düşürebilir.

8-Yargı hakkı, millet adına, usulü ve kanununa göre bağımsız mahkemeler tarafından kullanılır

Yeni Türk Devleti’nin ikinci anayasası olan 1924 Anayasası 1921 Anayasası’nın dayandığı temel ilkelerden esinlenmiş, millî hâkimiyet, tek meclis ve kuvvetler birliği, meclisin üstünlüğü prensipleri geliştirilerek kabul edilmiştir.

1924 Anayasası, 1921 Anayasası’ndan yumuşak bir kuvvetler ayrımına yer vermekle, parlâmenter rejime geçişte bir adım daha ileri gitmiştir. Millî Hâkimiyet ve meclisin üstünlüğü sistemini geliştirmekle, anayasa alanını daha geniş ve yaygın bir şekilde düzenlemekte, kamu özgürlüklerine geniş bir şekilde yer vermektedir.

1924 Anayasası beş kez değişikliğe uğramıştır. Nisan 1928, Aralık 1931, Aralık 1934, Şubat 1937 ve Kasım 1937 tarihînde yapılan değişikliklerle devletin dini İslâm’dır ibaresi kaldırılmış, seçmen yaşı 18′den 22′ye çıkarılmış, kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş, Cumhuriyet Halk Partisi programındaki altı ilke anayasa ilkeleri olarak kabul edilmiştir.

1924 Anayasası dil bakımından 1945 ve 1952 yıllarında mana ve mefhumuna dokunulmaksızın iki defa değişikliğe uğramış ve 1960 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

E- Hukuk, Eğitim ve Sosyal Alanlarda Yapılan İnkılâp Hareketleri

Hukuk kuralları toplum yaşayışını düzenler. Fertlerin huzur ve güven içerisinde yaşamasını sağlar. En gelişmiş toplum düzeni olan devletle, fertler arasındaki ilişki modern hukuk kurallarının uygulanmasıyla arzu edilen seviyeye ulaşır.

Yeni Türk devletinin kurulmasıyla birlikte başlayan batılılaşma hareketi zorunlu olarak devlet, cemiyet ve hukuk hayatında lâikliği bir temel prensip olarak öngörmüştür. Batı ülkelerinin kanunları, önemsiz değişikliklerle kabul edilmiş ve Türk toplumunun kısa bir zamanda Avrupa hukuk sistemine girmesi sağlanmıştır.

Mustafa Kemal Paşa Hukuk İnkılâbının gerekliliğini 1 Mart 1924′te TBMM’de şu konuşmasıyla ifade etmiştir:

“… Adlî telakkimizi, adlî kanunlarımızı, adlî teşkilâtımızı, bizi şimdiye kadar şuur-i gayr-ı şuuri tesir altında bulunduran, asrın icaba tına gayr-ı mutabık revabıttan (bağlardan) bir an evvel kurtarmaktır. Millet her mütereddin memlekette (medenî memlekette) olan terakki-i adliyenin memleketin ihtiyacına tevakkuf eden (uyan) esasatını istiyor. Milletin arzu ve ihtiyacına tâbi olarak adliyemizde her güya tesirattan silkinmek ve seri terakkiyata atılmakda asla tereddüt olunmamak lâzımdır. Hukuk-ı medeniyede, hukuk-ı ailede takip edeceğimiz yol ancak medeniyet yolu olacaktır. Hukukta idare-i maslahat ve hurafelere merbutiyet (bağlılık) milletleri uyandırmaktan men eden en ağır bir kâbustur. Türk Milleti üzerinde kâbus bulundurulamaz”.

Modern hukuk sistemine ulaşmanın bir gereği olarak, özellikle 1926 yılından itibaren, büyük yenilik hareketleri yapılmaya başlanmıştır.

Medeni Kanun: İsviçre’de 1907 yılında hazırlanan ve 1912 yılında yürürlüğe giren kanundan alınarak 17 Şubat 1926 tarihinde kabul edilmiştir.

Ceza Kanunu: 1889 tarihli İtalyan ceza kanunundan alınarak 1 Mart 1926 tarihînde kabul edilmiştir.

Hâkimler Kanunu: 3 Mart 1926′da kabul edilen bir kanunla yargı organlarının bağımsızlığı ve halkın çıkarları gözetilmeye çalışılmıştır.

Ticaret Kanunu: Alman ve İtalyan kanun ve eserlerinden yararlanılarak hazırlanan kara ticareti ile ilgili kısım 29 Mayıs 1926′da deniz ticaretiyle ilgili kısım ise 15 Mayıs 1929′da yürürlüğe girmiştir.

İcra ve İflas Kanunu: 24 Nisan 1929 yılında İsviçre’den alınmış ancak faydalı olmaması neticesinde 30 Haziran 1932′de yeniden düzenlenerek kabul edilmiştir.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu: Eğitim, toplumsal bir ihtiyaçtır. Toplumun kültür ve karakterini muhafaza eder, hatta düzeltir. Bu nedenle de devlet hizmetleri arasında yer alır. Türkiye’de eğitim ve öğretimin modernleşmesi Tanzimat’la birlikte başlamış, gerçek anlamda modern eğitim-öğretim sistemine geçiş Cumhuriyet devrinde mümkün olmuştur.

Mustafa Kemal Paşa,16 Temmuz 1921′de Ankara Maarif Kongresi’nde millî kültürün önemini ve gerekliliğini şu konuşmasıyla ifade etmiştir:

“… Bir millî eğitim programından bahsederken eski devrin hurafelerinden ve fikri vasıflarımızla hiç de münasebeti olmayan yabancı fikirlerden, doğudan ve batıdan gelebilen bütün tesirlerden tamamıyla uzak, millî seciye ve tarihîmize uygun bir kültür kastediyorum.

Çünkü millî dehamızın tamamıyla inkişafı, ancak böyle bir kültür ile sağlanabilir. Gelişigüzel bir yabancı kültür şimdiye kadar takip olunan ecnebi kültürlerin yıkıcı sonuçlarını tekrar ettirebilir”.

Mustafa Kemal Paşa, 1 Mart 1922′de TBMM’de yaptığı konuşmada eğitim-öğretim alanında yapılacak yeniliklerin temel prensiplerini tespit etmiştir;

—Hükûmetin en önemli görevi maarif işleridir.

—Eğitim-öğretim müesseseleri tek bir teşkilât tarafından idare edilmelidir.

—Hazırlanacak eğitim programı milletimizin sosyal ve hayatî ihtiyaçları ile çağın icaplarına uygun olmalıdır.

—Eğitimin hedefi milliyetçi, medeniyetçi ve ilmî zihniyete sahip bir nesil yetiştirmektir.

Bu gelişmelerin ardından Millî Eğitim Bakanı Saruhan Mebusu Vasıf (Çınar) Bey ve elli arkadaşının Tevhid-i Tedrisat (Eğitim-öğretimin birleştirilmesi) konusundaki önergesi görüşülerek benimsenmiştir. 3 Mart 1924′de ise tasarı TBMM Genel Kurulu’na getirilmiş ve değişikliğe uğramadan kabul edilmiştir.

Eğitim ve öğretim kadrolarını Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde toplayan ve medreseleri kaldıran bu kanunla Türk Eğitimine “Millî”lik vasfı kazandırılmış, ayrıca millî kültür anlayışında birlik sağlanmak istenmiştir. Ayrıca, 2 Mart 1926′da kabul edilen maarif teşkilâtı hakkında kanun ile de eğitim hizmetlerine yeni düzenlemeler kazandırılmıştır.

Harf İnkılâbı: Harf İnkılâbı’na kadar bu konuda ülkemizde birçok tartışmalar yapılmıştır. Yeni Türk Devleti’nin kurulmasından sonra,1923 İzmir İktisat Kongresi’nde Lâtin harflerinin kabulü ile ilgili önerge verildiyse de kongre gündemiyle alâkalı görülmemiş, tartışılmadan Maarif Vekâleti’ne gönderilmiştir.

1927 yılı sonlarına doğru harf meselesinde ciddî çalışmalar başladı.1928 yılında Maarif Vekâleti bir alfabe encümeni kurdu. Kurul, Lâtin harflerine dayalı bir alfabe üzerinde çalışmalarda bulundu. Mustafa Kemal Paşa İstanbul Sarayburnu’nda yaptığı 8 Ağustos 1928 tarihli konuşmasında bu çalışmaların neticesi hakkında “Yeni Türk harflerini kabul ediyoruz” diyerek ilk haberi verdi.1 Kasım 1928 TBMM açış konuşmasında ise Lâtin esasından alınan Türk alfabesinin, Türk diline uygun olduğunu belirterek, okuma yazma oranı üzerinde olumlu etkiler sağlayacağını ifade etti. Daha sonra üç milletvekilinin TBMM’ye verdiği yeni Türk alfabesinin kabulü ile ilgili önerge Genel Kurul’da görüşülerek, 1 Kasım 1928 günü 1353 sayı ile kabul edildi.

Yeni harflerin kabulü ile birlikte bütün yurtta eğitim-öğretim seferberliği başlatıldı.1 Ocak 1929 tarihinde Millet Mektepleri açıldı. 31 Mayıs 1933′te İstanbul Dar’ül Fünun’u kaldırılarak yeni bir üniversite kurulması kararlaştırıldı.

Türk Tarih Tezi: Tarih, insanların zaman ve mekân itibarıyla geçirdikleri gelişmeleri sebep-sonuç ilişkisi içerisinde inceleyen ilim dalıdır. Tarih gerçeklerin ortaya çıkmasına yarar. Tarihi zengin bir millet güçlüdür. Güçlü bir milletin oluşması manevî miraslarına sahip çıkmasıyla mümkündür.

“Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat, insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır”.

Mustafa Kemal Paşa eksik ve yanlış gördüğü tarih anlayışını değiştirerek yeni ve doğru bir tarih anlayışı getirmek istemiştir. Bu amaçla Türk tarihi üzerinde çalışmalar yapmak üzere 15 Nisan 1931′de “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti (Türk Tarih Kurumu) ” kuruldu. 1932′de Ankara’da tarihçilerin katıldığı ilk “Türk Tarih Kongresi” toplandı ve “Türk tarih tezi” bu kongrede tartışıldı.

Kongre sonucu ortaya çıkan yeni tarih tezi şöyledir; “Türk milletinin tarihi şimdiye kadar yazıldığı gibi yalnız Osmanlı tarihinden ibaret değildir. Türk’ün tarihi çok daha eskidir ve temasta bulunduğu milletlerin medeniyetleri üzerine tesir etmiştir.”

Mustafa Kemal Paşanın tarih ilmine bu kadar çok değer vermesinin nedeni, tarihi, devletin ilerlemesi ve modernleşmesi için manevî bir destek olarak görmüş ve kullanmış olmasıdır. Ona göre Millî Mücadele sonrasında Türk halkı benliğini bulabilmesi için en güvenilir vasıtayı tarih ilmînden almıştır.

Türk Dili İnkılâbı: Dil İnkılâbı, Türk İnkılâbının temel prensiplerine de uygun olarak dilde millileştirme ve bu akıma güç kazandırma inkılâbıdır.

Harf İnkılâbı’nın olumlu sonuçlar vermesi üzerine 12 Temmuz 1932′de “Türk Dili Tetkik Cemiyeti (Türk Dil Kurumu)” kuruldu. Cemiyetin amacı Türkçenin sözlük, terim, dil bilgisi, cümle bilgisi, etimoloji konularını inceleyerek Türkçenin geliştirilmesine çalışmaktır.

Cemiyetin çalışmalarıyla halk dilinde yaşayan kelimeler dilimize tekrar kazandırıldı. Konuşma dili ile yazı dili arasındaki ayrılıklar ortadan kaldırıldı. İnkılâplar içerisinde “Türklük şuurunu” en fazla geliştirmeye yarayan, dilimiz üzerinde yapılan bu çalışmalardır.

Mustafa Kemal Paşa, Türk dilindeki gerekli gelişmenin önemini 1932′deki şu konuşması ile ifade etmektedir:

“Millî Kültürün her çığırda açılarak yükselmesini Türk Cumhuriyeti’nin temel direği olarak temin edeceğiz. Türk dilinin kendi benliğine, aslındaki güzellik ve zenginliğine kavuşması için, bütün devlet teşkilatımızın dikkatli, alakalı olmasını isteriz”.

Şapka İnkılâbı ve Kılık-Kıyafet Değişimi: 1925 yılında yurt gezisine çıkan Mustafa Kemal Paşa 24 Ağustos 1925′te Kastamonu ve İnebolu’ya yaptığı seyahatinde şapka, kılık-kıyafet konusunda halkla konuştu. Halka giydikleri kıyafetin millî olmadığını daha medeni bir görüntüye bürünülmesi gerektiğini anlattı. Giydiği şapkayı ve kıyafetini halka göstererek buna uyulmasının gereği üzerinde durdu. Çünkü Mustafa Kemal Paşa batı medeniyetinin bir bütün olarak ele alınmasını ve bunun bir gereği olarak da medenî kıyafetin kabul ve tatbik edilmesini istiyordu.

2 Eylül 1925′de Bakanlar Kurulu memurlara şapka giydirilmesi için bir kararname yayımladı. Ancak, Meclis bu kararnameyi anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle kabul etmek istememiştir. Bu gelişmelerin ardından TBMM 25 Kasım 1925 tarihinde 671 sayı ile şapka giyilmesi hakkındaki kanunu kabul etti. Yine 2 Eylül 1925′de cübbe ve sarık giymek, din adamlarının dışındaki kimselere yasak edilmiştir.

3 Aralık 1934 tarihînde de 2596 sayılı kanunla din adamlarının, dinî kıyafetlerini sadece ibadet yerlerinde giyecekleri tespit edilmiş, en yüksek düzeydeki din görevlisi bu uygulamanın dışında bırakılmıştır.

Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması: Mustafa Kemal Paşa, 30 Ağustos 1925′de Kastamonu’da yaptığı bir konuşmada tekke ve zaviyelerin kapatılmasını ve tarikatların kaldırılmasının lüzumundan bahsederek “En doğru, en hakiki tarikat, tarikat-ı medeniyedir” şeklindeki sözleriyle halka akılcı olan yolu göstermiştir.

30 Kasım 1925 tarihli bir kanunla tekke, zaviye ve türbeler kapatılmış ve birtakım unvanların kullanılması yasaklanmıştır.

Milletlerarası Takvim ve Saatin, Yeni Rakamların Kabulü ve Ölçülerde Değişiklik: Osmanlı Devleti döneminde uygulanan Hicri ve Rumi takvimler üzerinde Meşrutiyet’le birlikte yeni düzenlemeler yapılmak istendiyse de başarı sağlanamamıştı. 26 Aralık 1925′te kabul edilen bir kanunla Hicrî ve Rumî takvim kaldırılarak Milâdî takvim ve milletler arası saat uygulaması kabul edilmiştir.

26 Mart 1931 tarihinde çıkarılan 1782 sayılı kanunla da arşın, endaze, okka, çeki gibi bölgelere göre farklılık arz eden birimler kaldırılarak Avrupa’dan alınan metre ve kilo gibi uzunluk ve ağırlık ölçüleri kabul edilmiştir.

Bu değişiklikler gerek ülke içinde, gerekse milletler arası ilişkilerde önemli kolaylıklar sağlamıştır.

Soyadı Kanunu’nun Kabulü ve Eski Unvanların Kaldırılması: Gerek toplumsal ilişkilerde, gerekse nüfus işlerinde meydana gelen karışıklıkları önlemek amacıyla 21 Haziran 1934′te “Soyadı Kanunu” kabul edilmiştir.

Soyadı Kanunu ile Türkler kendi adından başka bir de soyadı alacaktı. Soyadları Türkçe olacak, yabancı ırk ve millet adları ile ahlâka aykırı soyadı kullanılmayacaktı.

TBMM Mustafa Kemal Paşaya 24 Kasım 1934′te ” Atatürk” soyadını vermiş, 17 Aralık 1934′de ise bu soyadını başkası tarafından alınmamasını kararlaştırmıştır.

26 Kasım 1934 tarihinde ise “Ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi, hazretleri” gibi lâkap ve unvanlar savaş madalyası dışındaki madalya ve nişanların kaldırılması kabul edilmiştir.

Millî Bayramlar ve Genel Tatil: 23 Nisan 1921′de TBMM’ye verilen iki ayrı önergede 23 Nisan gününün, Türk Milleti’nin bağımsızlığını elde etmesinin yıl dönümü olması nedeniyle resmî bayram olarak kabul edilmesi istenmişti. Önerge aynı gün Meclis Genel Kurulu’nda görüşülerek kabul edilmiş ve kutlanmıştır.

27 Mayıs 1935 tarihinde ise Millî Bayramlar ve Genel Tatiller Hakkındaki Kanun TBMM tarafından çıkarılmıştır. Bu kanun ile cuma günü olan hafta tatili pazar günü olarak değiştirilmiştir. Dinî bayramlardan Ramazan Bayramı tatili 3 gün, Kurban Bayramı tatili 4 gün olarak tespit edilmiştir. 30 Ağustos bir gün Zafer Bayramı adıyla, 23 Nisan bir buçuk gün Millî Egemenlik Bayramı adıyla,1 Mayıs bir gün Bahar Bayramı adıyla resmî bayramlar olarak kabul edilmiştir.1 Ocak tarihi ise bir buçuk gün Yılbaşı tatili olarak tespit edilmiştir.

Kadın Haklarının Kabulü: Millî Mücadele’nin kazanılması topyekûn Türk milletinin eseridir. Türk kadını savaş döneminde, erkeğinin yanında görev almış, sırtında çocuğu ile cepheye koşmuş, dolayısıyla toplumdaki haklı yerini bir defa daha ispat etmiştir. Ancak kadınlarımızın toplumdaki bu önemli yerine karşılık medenî ve siyasî haklarında birtakım eksiklikler vardı. Bu konu üzerinde en fazla duran Mustafa Kemal Paşa olmuştur.21 Mart 1923′te Konya Kızılay Kadınlar Şubesi’nin bir toplantısında yaptığı konuşmada kadın haklarının tanınması ile ilgili birçok konuya temas etmiştir.

1926 yılından itibaren kadınlarımız kademeli olarak medenî, siyasî ve sosyal haklarına kavuşmuştur. İlk olarak 17 Şubat 1926′da “Medeni Kanunu’nun” kabulü ile Türk kadını medeni haklarına kavuşmuştur. 3 Nisan 1930′da çıkarılan “Belediye Kanunu” ise kadınlara belediye seçimlerinde oy verme ve seçme hakkını getirmiştir. Siyasî alandaki bu ilk hak daha sonra geliştirilerek Türk kadınlarına 26 Ekim 1933′te Köy İhtiyar Heyetleri’ne seçme ve seçilme hakkının tanınması sağlanacaktır. Nihayet 5 Aralık 1934′te yapılan anayasa değişikliği ile Türk kadını milletvekili seçmek ve seçilmek hakkını elde etmiştir.

Ekonomi Alanında Yapılan Yenilikler

Türk Millî Mücadelesi maddî imkânsızlıklar içinde kazanılmış büyük bir zaferdir. Ancak bu zaferin kazanılmasından sonra yeni Türk devleti büyük bir mücadeleye daha girmek zorunda kalacaktır. Mustafa Kemal Paşa bu mücadeleyi İzmir İktisat Kongresi’nde yaptığı şu konuşmasında “ekonomik mücadele” olarak tespit ve işaret etmiştir;

“…Siyasî, askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa, kazanılacak başarılar yaşayamaz ve sürekli olamaz. Yeni Türkiye’mizi lâyık olduğu kuvvete yükseltebilmek için birinci derecede ve en çok ekonomimize önem vermek mecburiyetindeyiz. Zamanımız tamamen bir ekonomi devrinden başka bir şey değildir. Millî Hâkimiyet ise ekonomik hâkimiyetle kuvvetlenmektir. Yeni devletimizin, yeni hükümetimizin bütün esasları, bütün programları ekonomi programından çıkmalıdır”.

Gerçekten de demir yollarının, dış ticaretin, bankacılığın yabancıların elinde olduğu, sanayinin ise olmadığı ülkede devlet, ekonomik meselelere öncelikle el atarak iktisat kongresinde özetle şu kararlar almıştır:

—Devlet, özel sektörün gerçekleştiremediği teşebbüslere bizzat el atarak, iktisadî açıdan görevlerini yerine getirmelidir.

—Yurt içi ham madde üretimine dayalı sanayi dalları kurulmalıdır.

—Özel teşebbüsü kredilendirecek bir devlet bankası kurulmalıdır.

—Küçük imalâttan, büyük işletmeye bir an evvel geçilmelidir.

—Yabancıların kurdukları tekellerden kaçınılmalıdır.

—Sanayi desteklenmeli ve millî bankalar kurulmalıdır.

Bu kararlar, Cumhuriyet’in ilânı ile birlikte yeni Cumhuriyet hükümetlerine ışık tutacak, ekonomik alanda önemli mesafeler kaydedilecektir.

Cumhuriyetin ilânından sonraki ilk on yıl, Türk devletinin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı sağlaması bakımından hazırlık yılları olmuştur. Bu yıllarda yeni devlet derlenme toparlanma, alt yapıyı düzenleme, ekonomiyi yeniden organize etme çabalarında bulunmuştur. Tarım üretiminin ve tarımda verimliliğin arttırılması çabasına yönelinmiş, demir yolu yapımına önem verilmiş, Türkiye’yi demir ağlarla örme politikası hedef olarak seçilmiştir. Ekonomideki yabancılaşmayı önlemek için imtiyazlı yabancı şirketler elinde bulunan demiryolları ve limanlar, maden işletmeleri ile büyük kentlerin su, elektrik, hava gazı, haberleşme ve taşıma ihtiyacını gideren işletmeler devlet tarafından satın alınarak millileştirilmiştir. Ayrıca iktisadî kalkınmanın finansmanı için gerekli kredi müesseselerinin kurulması ve etkili bir organizasyona kavuşturulması çabalarında da bulunulmuştur.

1929 yılında bütün dünyayı sarsmış olan ekonomik bunalım Türkiye’nin iktisadî ve sosyal gelişmesinde yeni bir dönem açmıştır. İktisadi sıkıntının getirdiği baskı Türk devletinin daha sonraki dönemlerde sert tedbirler almasına yol açacaktır.

Bu dönemde yapılan yatırımlar daima devletçilik ilkesi adı altında yapılmıştır. Tarıma kıyasla, sanayileşmeye öncelik, eğitim ve nüfus artışına ağırlık verilmiştir.

Atatürk döneminde alınan tedbirler sonucu fert başına millî gelir yıllık ortalama artış hızında, altın rezervlerinde önemli artışlar kaydedildi. Tarımda, sanayide, ulaştırmada ve bayındırlık hizmetlerinde ileri mesafeler kaydedilmiş, Türk ekonomisi kendi kendine yetecek duruma gelmiştir. Bu yeterlilikteki en önemli faktör, Atatürk’ün ekonomi politikasındaki temel amacın, “İmtiyazsız ve sınıfsız biçimde bütün halkın refahını yükseltmek, toplumun kısa zamanda kalkınabilmesi için de ekonomik ve sosyal kalkınmaya bir bütün olarak yaklaşması” olduğu söylenebilir.

Sağlık Hizmetlerindeki Gelişmeler

Osmanlı Devleti döneminde sağlık hizmetleri sistemli bir şekilde yürütülmemekteydi. Bugünkü gibi ayrı bir bakanlık şeklinde teşkilâtlanma mevcut değildi. İlk sağlık teşkilâtı 16 Şubat 1328(1913)’de “Sıhhiye Müdüriyeti Umumiyesi” adıyla Genel Müdürlük olarak kurulmuş ve Dâhiliye Nezareti’ne bağlanmıştır. TBMM’nin açılmasından sonra oluşturulan ilk hükümette ise “Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekâleti (Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı)” adıyla ayrı bir bakanlık ihdas edilerek, sağlık hizmetlerine gereken önem verilmiştir.

Millî Sağlık Politikası; “Vatandaşların sağlığını korumak, takviye etmek, ölüm oranını azaltmak, nüfusu arttırmak, bulaşıcı hastalıklardan korumak ve bu yolla da millet fertlerinin sıhhatli vücutlar hâlinde yetişmesini temin etmek” olarak tespit edilmiştir.

Bu politika doğrultusunda 1930′da “Umumî Hıfzısıhha Kanunu” çıkarılmış, 1921′de “Türkiye Himaye-i Etfal Cemiyeti (Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu)” ve tıp odaları kurulmuş, Hemşire Okulu, Numune Hastaneleri, Doğum ve Çocuk Hastaneleri açılmıştır. Hastane, hekim, sağlık memuru ve ebe sayısında artış meydana getirecek tedbirlerin alınması ile ülkede sağlık alanında önemli gelişmeler sağlanmıştır.

4- Çok Partili Döneme Geçiş Denemeleri ve İnkılâba Karşı Tepkiler:

A-İlk BMM’nde Oluşan Gruplar ve Muhalefet

23 Nisan 1920 günü açılan BMM aldığı “1″ nolu kararla İstanbul Meclis-i Mebusanı’na katılan üyeleri de kendi çatısı altına almıştır. Böylece BMM üç ayrı şekilde katılmalarla meydana gelen bir meclis olmuştur.

1) 19 Mart 1920 seçim talimatına göre seçilmiş üyeler

2) Meclis-i Mebusanı’dan gelen üyeler

3) Yunanistan ve Malta’dan gelen üyeler

TBMM’nin üye sayısı konusunda bazı ihtilâflar vardır. Bu üyeler 66 seçim çevresinden seçilmişlerdir. Çeşitli meslek gruplarına mensup olan milletvekilleri, değişik düşünce yapılarına, hayat tarzlarına ve kültürlere sahiptir. Misak-ı Millî ilkelerinin gerçekleşmesi bütün milletvekillerinin ortak ideali olmakla beraber bunun dışındaki konularda fikir birliği mevcut değildi. Farklı menşelerden gelmelerinden dolayı farklı düşüncelerin de sahibiydiler.

Damar Arıkoğlu meclisteki grupları İstiklâl, Muhafazakâr ve Bolşevikler olmak üzere üçe ayırır. Julıan E. Gillespie ise “Kemalistler, İstiklâl grubu, Enver Paşa taraftarları ve Bolşevikler” şeklinde 4 grupta toplamaktadır.

Mustafa Kemal Paşa ise grupları beşe ayırmakla birlikte bu gruplardan başka isimsiz olarak özel maksatlı bazı küçük grupların da faaliyet hâlinde olduklarını söylemektedir. Bu gruplar şunlardır:

1) Tesanüt grubu (dayanışma grubu)

2) İstiklâl grubu (bağımsızlık grubu)

3) Müdafaa-i Hukuk zümresi (hakları savunma grubu)

4) Halk zümresi(halk grubu)

5) Islahat grubu(reform grubu)

Tesanüt grubu üyeleri bir çeşit sendikalizmi savunan bir program etrafında toplanmışlardır. Sayıları 40 kadar olan İttihat ve Terakki yanlıları bu grup içerisinde yer almıştır. Halk zümresi mensupları ise Bolşevik olmaya meyilli sol eğilimli milletvekillerinden meydana gelmiştir. İstiklâl grubu milletvekillerinin ekseriyeti ise ileri görüşlü gençlerden oluşmuştur.

1920 yılı sonlarına doğru ortaya çıkan bu grupların yanı sıra aynı dönemlerde kurulmuş “Türkiye Komünist Fırkası” ve “Türkiye Halk İştiraki yun Fırkası” adlarında iki de parti mevcuttur. Ancak sol eğilimi temsil eden bu partilerin 1921 yılı Ocak ayından itibaren faaliyetlerinin sindirildiğini görüyoruz.

Mustafa Kemal Paşa Meclis’te oluşan bu grupları bir araya getirmek ve bir uzlaşma sağlamak için çaba sarf etmiştir. Başarılı olamayınca da “Anadolu-Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu” adıyla bir grup kurma çalışmalarına başlamıştır.

Mustafa Kemal Paşa TBMM’de mevcut grupları birleştirmek suretiyle Meclis’e işlerlik kazandırmak istediyse de bunda başarılı olamadı. Bunun üzerine 10 Mayıs 1921 günü Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurdu. Bu teşekkül A-RMHC’nin Meclis grubunu oluşturmuştur.10 Mayıs tarihli toplantıda grubun iç tüzüğüyle ilgili maddeler ve Mustafa Kemal Paşa’nın hazırladığı A-RMHG’nin amaçlarını gösteren iki temel madde de kabul edildi. Bu maddeler şunlardır:

Birinci Grup, Misak-ı Millî ilkeleri çerçevesinde memleketin bütünlüğünü ve milletin bütün maddî ve manevî kuvvetlerini gereken hedeflere yönelterek kullanacak, memleketin resmî ve özel bütün kuruluş ve tesislerinin bu ana gayeye hizmet etmeye çalışacaktır.

İkinci Grup, devlet ve milletin teşkilâtını Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun koyduğu ilkeler çerçevesinde sırasıyla şimdiden tespite ve hazırlamaya çalışacaktır.

A-RMHG, grup başkanlığına Mustafa Kemal Paşayı, başkan vekilliğine de Edirne milletvekili Mehmet Şeref Beyi getirmiştir. Mustafa Kemal Paşa Meclisteki bütün milletvekillerinin aslında A-RMHG’nin tabiî üyeleri olduğunu belirtmiştir. Ancak bunun dışında kalanlar daha sonra 2. Grubu meydana getirerek ciddi bir muhalefet hareketini başlatacaklardır.

Mustafa Kemal Paşa Ankara’da 1922 yılının Aralık ayında gazetelere verdiği demeçte “Halk Fırkası” adında bir siyasî parti kuracağını açıklamıştır. Ayrıca Halk Fırkası’nın dayandığı iki temel ilkenin “Tam bağımsızlık” ve “kayıtsız şartsız millet hâkimiyeti” olduğunu ifade ederek, kurulacak partide bütün milletin temsil edileceğini belirtmiştir.

TBMM, 1 Nisan 1923′te seçimin yenilenmesine karar vermiş, 3 Nisanda ise seçim kanununda birtakım değişiklikler yapmıştır.

8 Nisan 1923′te Mustafa Kemal Paşa yayımladığı “seçim hakkında beyanname” ile mecliste mevcut olan A-RMHG’nin Halk Fırkası’na dönüşeceğini bildirdi.

Aynı beyanname ile grubun programını 9 madde hâlinde yayımladı. Seçimlerden sonra TBMM’nin ikinci dönemi 11 Ağustos 1923′te açıldı.9 Eylül 1923′te ise Halk Fırkası kuruluşunu tamamladı. Genel Başkanlığına da kurucusu Mustafa Kemal Paşa getirildi.

Bilindiği gibi, muhalefet, bütünüyle siyasî sürecin bir parçası ve unsuru, hükümet veya iktidarın alternatifidir. İktidarın bir tamamlayıcısıdır. Nerede bir topluluk varsa orada değişik isim ve şekillerde siyasî çatışma vardır. Toplum ne kadar az gelişmişse, gruplar ve fertler arasındaki fikir ve çıkar çatışmaları da o kadar sert ve şiddetli olur. Gelişmiş toplumlarda ise bu çatışma birtakım usul ve kurallara bağlanmıştır. Siyasî anlaşmazlığın organize ifadesi “Siyasî Muhalefet” müessesiyle nihaî çözümü bulmuştur. Siyasî muhalefet, demokratik, liberal, parlâmenter, anayasal çoğunluk, hürriyetçi gibi çeşitli isimler taşıyan bütünüyle müesseseleşmiş bir siyasî toplumun temel kuruluşunu ve mihenk taşını oluşturur.

Osmanlı Devleti’nde meydana gelen ilk muhalefet hareketi Genç Osmanlıların 1865′te kurdukları cemiyet ve faaliyetleri olarak kabul edilir. Cumhuriyet Türkiye’sindeki ilk muhalif siyasî parti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası olmakla birlikte, ilk BMM’nin açılmasıyla, siyasî parti hüviyeti altında olmaksızın, başlayan ve gelişen bir muhalefet hareketi olduğu kesindir.

Mustafa Kemal Paşa’nın A-RMHG’yi kurmasından önce Erzurum Mebusu Hoca Raif Efendi, Yeşilzade Salih Hoca ve arkadaşları A-RMHC’den ayrılarak “Muhafaza-i Mukaddesat Cemiyeti’ni” kurmuşlardı. Bu cemiyetin muhalif olduğu konulardan birisi “Komünist faaliyetlerinin artması” diğeri ise “Müdafaai Hukuk Cemiyeti’nde meydana gelen değişiklikler” olarak gösterilmiştir. Ayrıca mevcut cemiyet ilkelerinin başına da, Hilâfet ve Saltanat makamının ve devlet şeklinin olduğu gibi bırakılmasını sağlayıcı birtakım eklemeler yapmışlardır.

BMM’de A-RMHG’nin kurulmasıyla, bu grubun dışında kalan Erzurum Mebusu Celalettin Arif Bey, Hüseyin Avni Bey ve arkadaşları ikinci grubu meydana getirmişlerdir. Muhafaza-i Mukaddesat Cemiyeti de bu grubu desteklemiştir.

Esas amacı Mustafa Kemal Paşanın kişisel egemenlik kurmasına karşı çıkmak olan ikinci grup, Başkumandanlık Kanunu’nun süresinin üçüncü uzatılışında resmen oluşmuş kabul edilmekle beraber, bu tür bir muhalefetin daha eskilere dayandığı açıktır.

Birinci ve ikinci Müdafa-i Hukuk Grupları Meclis’te sık sık birbirleriyle çatışmışlardır. Bu yüzden bir kısım vekiller(bakanlar) istifa etmek zorunda kalmışlardır. Vekil seçimi ile ilgili kanunda istekleri yönünde değişiklik yaptırarak Rauf Beyin İcra Vekilleri Heyeti Reisi (Başbakan) seçmeleri grubun sayısal gücünün küçümsenmeyeceğini gösterir. Ancak ikinci grup Meclis’in ilk dönemi sonuna doğru bu gücünü kaybederek dağılmaya yüz tutmuş ve seçimlerin yenilenmesiyle de tamamen Meclis’ten uzaklaşmışlardır.

B-Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası:

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet dönemi siyasî tarihinde kurulan ilk muhalefet partisi olarak kabul edilir. Meclis’te gerek ikinci grup muhalefetin, gerekse Halk Fırkası sonrası muhalefetin hazırladığı zemin, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın oluşmasını sağlamıştır.

Halifeliğin kaldırılmasına, Mustafa Kemal Paşanın yakın silâh arkadaşlarından Rauf ve Adnan Beyler, Refet, Kazım Karabekir, Ali Fuad ve Cafer Tayyar Paşa’lar olumsuz tepki göstermişlerdir. Giderek şiddetlenen muhalefet hareketi 1924 yılının Ekim ayına gelindiğinde Refet Paşa, Dr. Adnan, İsmail Canbulat ve Rauf Beylerin etrafında toplanmaya başladı.

Bu arada hem milletvekili hem orduda görevli olan generaller ya ordudan ya da milletvekilliğinden uzaklaştırılarak, Türk Silâhlı Kuvvetleri’nin günlük politika cereyanları dışında kalması sağlanmıştı. Askerlik görevinden Refet Paşadan sonra Kazım Karabekir Paşa ve Ali Fuat Paşa istifa ederek siyasî hayatı seçmişlerdir.

Muhalifler gerçek bir Cumhuriyet rejimine ulaşabilmek için, Halk Fırkası’nın Meclis üzerindeki baskısını kaldırmayı başlıca zorunluluk olarak görmekteydiler. Nihayet 9 Kasım 1924′te Halk Fırkası’ndan kopmalar ilk olarak on milletvekilinin istifasıyla başlamış, daha sonraki günlerde de bu ayrılmalar devam etmiştir.

17 Kasım 1924′te ise TCF’nin kurulması tamamlanarak genel sekreterliğine Ali Fuat Paşa, Genel Başkanlığına da Kazım Karabekir Paşa getirildi. Dr. Adnan ve Rauf Beyler de ikinci başkan olarak görevlendirildi.

TCF’nin dayandığı esas fikir, muhalefet olmaksızın bütün kuvvetlerin Meclis’te toplanmasının otoriter bir sistem doğuracağı fikri idi. Bu nedenle fırkanın demokratik olmasına ve inkılâplara taraftar olmasına dikkat edilmiştir. Bu amaca ulaşmak için de fırka, mevcudunu 30 kişiyle sınırlandırmıştır.

TCF’nin program ve nizamnamesi incelendiğinde; ferdî hürriyetlere taraftar, din düşüncesine ve inançlara saygılı bir tavır aldığı görülür. Cumhuriyet rejimi, liberalizm ve demokrasi yeni partinin kabul ettiği temel prensiplerdir.

İktidar olmak için değil de sadece iktidarla muhalefetin yan yana çalışmasını temin etmek amacıyla kurulduğu iddia edilen TCF Meclis’te çok asabî bir ortamda doğmuştur. Hükümetle fırka üyeleri arasında çok sert tartışmalar meydana gelmiştir. TCF yaklaşık 7 ay süren siyasî hayatı boyunca oldukça geniş taraftar kitlesine sahip olduğu söylenebilir.

Doğuda meydana gelen Şeyh Sait İsyanı, İstiklâl Mahkemeleri’nin kurulmasına ve Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkarılmasına sebep olmuştur. Diyarbakır İstiklâl Mahkemesi, TCF mensuplarından eski Urfa Mutasarrıfı Fethi Bey’i isyanla ilgisi olduğu gerekçesiyle hapse mahkûm etmiş, bu karara dayanarak ta 25 Mayıs 1925′te bölgedeki TCF’nin şubelerini kapatmıştır.3 Haziran 1925′te toplanan Bakanlar Kurulu, aldığı kararla TCF’nin ülkedeki bütün şubeleri ile birlikte kapatılmasını kararlaştırmıştır.

Mustafa Kemal Paşa TCF’nin kurulmasından önceleri memnun olduğunu bildirdiyse de, daha sonra muhalefet partisinin programını tenkit ederek, TCF’nin diktatörlükle ilgili dokundurmalarından memnuniyetsizliğini ifade etmiştir. Dönemin Başvekili İsmet İnönü ise TCF’nin çıkışını; “Bu memlekette muhalefet ihtilâl demektir” şeklinde yorumlamıştır.

C-Serbest Cumhuriyet Fırkası

Serbest Cumhuriyet Fırkası, Cumhuriyet döneminde çok partili siyasî hayata geçiş için girişilen ikinci teşebbüstür. Mustafa Kemal Paşa ülkedeki mevcut tek parti yönetiminde, hükümetin eleştirisiz bir durumda olmasından dolayı yeni bir muhalif partinin kurulmasını istemiştir. Bu maksatla da yakın arkadaşlarından Ali Fethi (Okyar) Beyi Paris Büyükelçiliğinden getirerek yeni bir parti kurmakla görevlendirmiştir.

Kuruluşunu bizzat Mustafa Kemal Paşa’nın teşvik ettiği SCF, 12 Ağustos 1930′da İstanbul’da Ali Fethi Bey tarafından kurulmuştur. Meclis içinde 15 milletvekilinin partiye katılmasıyla kurulan SCF liberalizmi savunan bir parti programıyla siyasî hayata atılmıştır.

Ayrıca “Cumhuriyetçilik, milliyetçilik ve lâiklik” ilkeleri temel prensipler olarak kabul edilmiş, seçimlerin tek dereceli olması ve kadınlara siyasî hakların verilmesi savunulmuştur.

SCF, açıldıktan sonra, kısa dönemde büyük bir suretle gelişti. Ekim 1930′da yapılan yerel seçimlerde, partinin yeni ve teşkilâtsız olmasına rağmen büyük bir başarı göstererek 502 belediyeden 22’sini kazandığı görülmüştür. Üstelik SCF her bölgede seçime katılmamıştır. Ali Fethi Bey; “Belediye seçimlerini aslında katıldığımız her yerde Serbest Fırka kazanmıştır. Halk Fırkası beklenmedik şekilde yenilmiştir” derken, farkın bu derece fazla olmasının sebebini seçimler sırasındaki baskıya bağlamıştır.

Ali Fethi Bey’in, yerel seçim öncesindeki Ege gezisi sırasındaki halkın hükümet aleyhine, inkılâplar aleyhine gösteriler yapması partinin sonunun gelmesine zemin hazırlamıştır.

SCF’nin iktidar olma temayülünün yarattığı hava, CHF mensuplarını rahatsız etmiş ayrıca yerel seçimlerdeki yolsuzluk iddiaları mecliste sert tartışmalara neden olmuş, giderek büyüyen bu tartışmalar Mustafa Kemal Paşa ile Ali Fethi Beyi karşı karşıya getirmiştir. Bu olumsuz gelişmeler karşısında, Ali Fethi Bey 17 Kasım 1930′da Dâhiliye Vekâleti’ne verdiği dilekçede; “…fırkanın, Gazi hazretleriyle siyasî sahada karşı karşıya gelmek vaziyetinde kalabileceği anlaşılmıştır” diyerek SCF’nin feshine karar verildiğini açıklamıştır.

SCF’nin kendi kendini kapatmasıyla, TCF’ndan sonra çok partili siyasî hayata geçiş için yapılan ikinci teşebbüs de başarısızlıkla sonuçlanmıştır. SCF’nin kapanmasından sonra CHF ileri gelenleri daha katı bir tek parti yönetimi anlayışıyla siyasî iktidarı 1950 yılına kadar ellerinde bulunduracaklardır.

TCF ve SCF’nin siyasî hayatımızda önemli izleri olmakla beraber bu partilerin dışında kurulmuş veya kurulma teşebbüsünde bulunulmuş partiler de mevcuttur. Ancak kurulan bu partilerin gerek mecliste gerekse halkoyunda çok önemli etkileri olmadığı söylenebilir.

TCF ve SCF’nin yanı sıra 1930′da Ahali Cumhuriyet Fırkası, Türk Cumhuriyet Amele ve Çiftçi Partisi, Lâyık Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası gibi siyasî teşekküller kurulmuşsa da bu partilerin çalışmalarına izin verilmemiştir.

D-Şeyh Sait İsyanı

Şeyh Sait İsyanı, 13 Şubat 1925 günü Genç ilinin Ergani ilçesine bağlı Piren köyünde başlamıştır. Kısa zamanda genişleyen isyan hareketi bölgede etkili olmuştur. İsyancılar önce Genç’i, daha sonra Muş, Çapakçur, Elazığ ve Palu’yu ele geçirdiler. 7 Mart’ta Diyarbakır’ı kuşattılarsa da başarılı olamadılar. Daha sonra ordu birliklerinin olaya hâkim olmasıyla isyan hareketi gerilemeye başladı. Şeyh Sait ve isyanın elebaşçıları 15 Nisanda ele geçirildi. Ancak isyanın bastırılması Mayıs ayı sonunu bulmuştur.

Şeyh Sait İsyanı, diğer isyanlarda görülmeyen birtakım özellikler taşır. Olay bütün ülkeyi içine almak amacı güden Türk inkılâbına karşı yapılmış bir harekettir. Bu harekette hilâfetin yeniden kurulmasını sağlama ve saltanatı geri getirme ideali de vardır.

Şeyh Sait İsyanı’nın arkasında, İstanbul’da bulunan Kürt İstiklâl Komitesi Reisi Seyyit Abdulkadir ile İngilizlerin etkisi görülmektedir. Bu komite İngiltere’nin mandası altında bağımsız bir Kürt devleti kurmayı plânlamaktaydı.

İngiltere, himayesi altında bir Kürdistan Devleti kurulmasını, bölgenin petrol yönünden taşıdığı önemden dolayı istiyordu. Bu amaçla bölgeyi ellerinde bulundurabilmek için Kürtleri, Türklere, Araplara hatta İran’a karşı kullanabileceklerdi. Ayrıca Musul Meselesi’nin görüşüldüğü bu dönemde bir taraftan Musul halkının Türkiye ile birleşmesini önlerken, diğer taraftan isyan hareketiyle Türkiye’yi siyasî istikrarı olmayan bir ülke şeklinde dünyaya tanıtmak istiyorlardı.

Dönemin Başbakanı Fethi Bey, olayı bir karşı ihtilâl denemesi olarak değerlendirmiş ve sıkıyönetim tedbirlerini yeterli görmüştür. İsmet Paşa ise sert tedbirlerin alınmasında ısrar ederek, isyanı rejime yönelik ülke çapında bir hareket olarak değerlendirmiştir.2 Mart 1925′te Fethi Beyin başbakanlıktan ayrılmasıyla 3 Mart 1925′te İsmet Paşa yeni hükümeti kurmuş, ilk iş olarak Takrir-i Sükûn Kanunu’nu TBMM’ye sunarak çıkmasını sağlamıştır.

Yapılan plânlı bir askerî harekât sonrasında isyan tamamen bastırılmıştır. Şeyh Sait ve Seyyit Abdülkadir’in de dâhil olduğu isyanın elebaşları, Takrir-i Sükûn Kanunu ile kurulan İstiklâl Mahkemelerinde yargılanarak idama mahkûm olmuşlardır.

Cumhuriyet döneminde meydana gelen en önemli isyan hareketi şüphesiz Şeyh Sait İsyanı’dır. Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkarılmasına sebep olması bunun en çarpıcı delilidir. Ancak 1924 ile 1938 yılları arasında meydana gelen ve genelde Kürt kaynaklı isyan hareketleri de vardır. Bu ayaklanmaların hedefi daima rejime yönelik bir mahiyet arz etmiştir. Bu ayaklanma hareketleri şunlardır:

1) Nasturi Ayaklanması 12–28 Eylül 1924

2) Şeyh Sait Ayaklanması 13 Şubat- 31 Mayıs 1925

3) Raçkotan ve Raman Tedip Har. 9–12 Ağustos 1925

4) Sason Ayaklanması 1925–1937

5) Birinci Ağrı Ayaklanması 16 Mayıs-17Haziran 1926

6) Koçuşağı Ayaklanması 7 Ekim – 30 Kasım 1926

7) Mutki Ayaklanması 26 Mayıs–25 Ağustos 1927

İkinci Ağrı Harekâtı 13 -20 Eylül 1927

9) Bicar Tenkil Harekâtı 7 Ekim -17 Kasım 1927

10)Asi Resul Ayaklanması 22 Mayıs – 3 Ağustos 1929

11)Tendürük Harekâtı 14 -27 Eylül 1929

12)Savur Tenkil Harekâtı 26 Mayıs – 9 Haziran 1930

13)Zeylan Ayaklanması Haziran – Eylül 1930

14)Oramar Ayaklanması 16 Temmuz – 10 Ekim 1930

15)Üçüncü Ağrı Harekâtı 7-14 Eylül 1930

16)Pülümür Harekâtı 8 Ekim -14 Kasım 1930

17)Menemen Olayı 23 Aralık 1930

18)Tunceli (Dersim) Tedip Har. 1937–1938

Bu ayaklanma hareketleri içerisinde Nasturi Ayaklanması ve Menemen Olayı Kürtlerle ilgili değildir.

E-Takrir-i Sukûn Kanunu ve İzmir Suikast Girişimi

Takrir-i Sükûn Kanunu, Şeyh Sait İsyanı’nın yarattığı tehlikelere ve ülkede Türk inkılâbının gerçekleşmesine karşı çıkan bütün unsurları ortadan kaldırmak amacıyla çıkarılmıştır. 4 Mart 1925′de, İsmet Paşa Hükümeti’nin Meclis’e verdiği önergenin 578 sayı ile kanunlaşması sonucu, iki yıllık bir süre için yürürlüğe konmuştur. Ancak daha sonra iki yıl daha uzatılarak 4 Mart 1929′a kadar yürürlükte kalması sağlanmıştır.

Üç maddeden oluşan Takrir-i Sükûn Kanunu’nun çıkarılması sırasında muhalefet, kanunun “anayasaya aykırılığı” ve “temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik olduğu” gerekçesiyle tepki göstermiştir. Muhalefetin rahatsız olmasındaki esas neden hükümetin meclise sunduğu teklifle, birisi isyan bölgesinde diğeri ise Ankara’da kurulması öngörülen “İstiklâl Mahkemeleri” konusu olmuştur. Görüşmeler sonunda yapılan oylamada kanun, 22 ret oyuna karşılık 122 oyla kabul edilmiştir. 117 nolu Meclis kararıyla da Ankara İstiklâl mahkemesi ve ayaklanma bölgesinde de Şark İstiklâl Mahkemesi kuruldu. Şark İstiklâl Mahkemesi’nin vereceği idam kararlarında TBMM’nin onayı gerekmiyordu. TBMM, 7 Mart 1925′te ise her iki mahkemenin başkan, üye ve savcılarının seçimini yapmıştır.

Mustafa Kemal Paşa’nın kanun ile ilgili görüşleri şöyledir: “Takrir-i Sükûn Kanunu’nu ve İstiklâl Mahkemelerini bir baskı vasıtası olarak kullanacağımız düşüncesini ortaya atanlar ve bu düşünceyi benimsetmeye çalışanlar oldu. Biz, alınan fakat kanuni olan bu olağanüstü tedbirleri, hiçbir zaman ve hiçbir şekilde kanunun üstüne çıkarmak için bir vasıta olarak kullanmadık. Aksine memlekette huzur ve güveni sağlamak için uyguladık”.

TBMM ilk dönem milletvekillerinden Ziya Hurşit ile Çopur Musa, Lâz İsmail ve Gürcü Yusuf’un 17 Haziran 1926 günü Mustafa Kemal Paşaya bir suikast girişiminde bulunacaklarının ihbar edilmesi üzerine, suikastı yapmakla görevli olanlar yakalandılar.

İzmir Suikastı, Mustafa Kemal Paşaya karşı girişilen bir teşebbüs olmakla birlikte, Ziya Hurşit’in savunmasında reddetmesine rağmen, Mustafa Kemal Paşa ve İstiklâl Mahkemeleri’nin kabul ettiği gibi, rejime ve anayasaya yönelik bir olay olarak görülmüştür. Olaydan hemen sonra eski TCF milletvekilleri ve isyanla ilgili görülen herkes tutuklandı. Tutuklananlar arasında Ali Fuat Paşa, Refet Paşa, Cafer Tayyar Paşa ve Kazım Karabekir Paşa da vardı. Kazım Karabekir Paşa, İsmet Paşanın girişimiyle tutuklanması kaldırılarak serbest bırakılmıştır.

Ankara İstiklâl Mahkemesi üyelerinin İzmir’e giderek başlattığı sorgulamalar 13 Temmuz 1926′da sona erdi. Mahkeme 15 kişi hakkında idam kararı verdi. Yakalanamayan Kara Kemal ve Abdülkadir’in dışındaki 13 kişinin idam kararı 14 Temmuz’da infaz edildi. Mustafa Kemal Paşanın etkisiyle Kazım Karabekir, Cafer Tayyar, Ali Fuat ve Refet Paşalar beraat ettirildi.

İzmir Suikastı ile ilgili olarak, eski İttihatçıların mahkemesi ise 18 Temmuz 1926′da Ankara’da yapılmış ve 4 idam kararı da bu mahkeme sonunda verilmiştir. Böylece mahkeme sonucu eski ittihatçılar ortadan kaldırılmıştır. Ayrıca ülkedeki muhalefet susturulmuştur.

5- Türk İnkılâbının Dayandığı İlkeler

Atatürk, devlet adamı, başkumandan ve fikir adamı olarak temayüz etmiştir. Dünya tarihinde, devlet adamı ve başkumandan olarak icraat ve mücadelelerini fikriyata istinat ettirenlerin sayıları sınırlıdır. Zira sosyal ilimlere dayanarak analiz yapmak ve senteze varmak demek olan fikriyat, hem bilgi ve kültür, hem de istidat ister.

Tarihî gelişmelerin meydana getirdiği Türk inkılâbı, bir fikir ve idealin başarıya ulaşmış hâlidir. Türk inkılâbındaki fikriyatın yönü Atatürkçülük şeklinde ifade edilir. Türk inkılâbının fikrî gücü ve dayandığı esaslara ise “Atatürk İlkeleri” denir.

Atatürkçülüğün temel ilkeleri olarak değerlendirilen altı ilkenin doğup gelişmesi Türk İnkılâbının başlangıç safhasında olmamıştır. Cumhuriyet Halk Partisi’nin ilk tüzüğünde yer alan “Cumhuriyetçilik, Halkçılık ve milliyetçilik” ilkelerine “laiklik, devletçilik ve inkılâpçılık” ilkeleri partinin 1931′deki 3. kurultayında eklenmiştir. 5 Ţubat 1937′de yapılan anayasa değişikliği ile Cumhuriyet Halk Partisi’nin nizamnamesinde yer alan altı ilke Türkiye Cumhuriyeti’nin özellikleri olarak anayasada yer almıştır.

Türk inkılâbının amacı; Millî modernleşmeyi sağlamak Türk toplumuna yeni bir şekil ve anlayış kazandırmaktır. Türk inkılâbı; bağımsızlığı, hür düşünceyi ve insan onurunu temel alan bir Türk rönesansıdır. Mustafa Kemal Paşa, bu anlayıştan hareketle ilk yapılacak işin “Türkleri yeni baştan Türkleştirmek” olduğunu tespit etmiştir. Bu ideallerin ileriye dönük bir şekilde gelişmesi ve korunması Atatürk ilkelerinin gerçek anlamda uygulanması ile mümkündür.

Altı Atatürk İlkesi’nin yanı sıra bu ilkeleri tamamlayıcı nitelikteki “Millî hâkimiyet”, “Millî bağımsızlık” ve “Millî birlik” ilkeleri Türkiye Cumhuriyeti’nin temelinde varolan unsurlardandır. Atatürk ilkeleri ile birlikte mütalâa edildiğinde Atatürkçülüğün tanımı daha iyi anlaşılacaktır.

A-Millî Hâkimiyet

Millî hâkimiyet, milletin kendi kendini idare etmesi, kendine hükmedecek heyeti seçmesidir. Yani millet tarafından devlete verilen iktidardır. Bu durumda hâkimiyet bir kişiye, gruba ve çoğunluğa değil, bütün millete aittir.

Batı menşeli olan “millî hâkimiyet” kavramı siyasî hayatımıza Millî Mücadele ile birlikte girmiştir. Atatürk “Millî hâkimiyet” mefhumuna Türk’ün ve kendi yüksek fikirlerinin damgasını vurarak hareket etmiştir. Atatürk, Millî hâkimiyet kavramını izah ederken millete ve Türk milletinin fikrine ağırlık vermiş ve bunun üzerinde ısrarla durmuştur.

Mustafa Kemal Paşanın Samsun’dan sadarete gönderdiği 22 Mayıs 1919 tarihli raporda yer alan “Millet, Millî hâkimiyet esasını ve Türk milliyetçiliğini kabul etmiştir. Bunun için çalışacaktır” ifadesi Millî Mücadele hareketinin hedefini göstermesi bakımından önemlidir.

Amasya Tamimi ile Erzurum ve Sivas Kongrelerinde ortaya çıkan ana fikir ise “Hâkimiyet-i Millîye’ye müstenid bilâ kaydü şart müstakil yeni bir Türk devleti tesis etmek” şekliyle tespit edilmiş ve bu ideal ilk BMM’nin açılmasıyla yeni devletin temelini oluşturmuştur. Bu durum 1921 ve 1924 Anayasaları “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesine yer vermekle hukuki bir hüviyet kazanmıştır.

Toplumda en yüksek hürriyetin, en büyük eşitlik ve adaletin sağlanması, istikrarı ve korunması ancak ve ancak tam ve kesin anlamıyla Millî hâkimiyeti sağlamış bulunmasıyla devamlılık kazanır. Bundan dolayı, hürriyetin de, eşitliğin de, adaletin de dayanak noktası Millî hâkimiyettir.

Mustafa Kemal Paşa’ya göre “Toplumda en yüksek hürriyetin, en yüksek eşitlik ve adaletin devamlı şekilde sağlanması ve korunması ancak ve ancak tam ve kat’i manasıyla Millî hâkimiyetin kurulmuş olmasına bağlıdır. Bundan ötürü hürriyetin de, eşitliğin de, adaletin de dayanak noktası Millî hâkimiyettir”.

B-Millî Bağımsızlık (İstiklâl-i tam)

Siyasî anlamda bağımsızlık, bir başka devlete veya milletler arası herhangi bir kuruluşa bağlı bulunmamak demektir. Millî Bağımsızlık, milletin bu fikri benimsemesi ve amaç edinmesiyle ortaya çıkar. Türk milleti için “bağımsızlık” ise vazgeçilemeyecek, taviz verilemeyecek bir karakteridir.

Mustafa Kemal Paşa’nın bağımsızlık anlayışı kayıtsız ve şartsız bir şekilde bağımsızlıktır:

“İstiklal-i tam, denildiği zaman, bittabi siyasî, malî, iktisadî, adlî, askerî, harsî ve ilah her hususta İstiklâl-i tam ve serbest-i tam demektir. Bu saydıklarımın herhangi birinde istiklâlden mahrumiyet, millet ve memleketin mana-yı hakikisiyle bütün istiklâlin mahrumiyeti demektir”.

“İstiklâl-i tam, bizim bugün tercih ettiğimiz vazifenin ruh-ı aslisidir. Bu vazife, bütün millete ve tarihe karşı tercih de edilmiştir”.

Batının emperyalist devletlerine karşı girişilen Millî Mücadele Hareketi’nin temelinde Türk milletinin bağımsızlığını kazanma arzusu yatar. Anadolu Kongrelerinde “Milletin bağımsızlığından vazgeçilmediği ve vazgeçilmeyeceği” esası kabul edilmiştir. Bu esas ile kurulan yeni Türk devleti milletlerarası hayatta yerini Lozan Barış Antlaşması ile almış ve kazandığı Millî Mücadele zaferi, milletlerarası bakımından da bu antlaşma ile teyit edilmiştir.

Misak-ı Millî’nin öngördüğü tam bağımsızlık fikrinin askerî ve siyasî başarılar neticesinde elde edilmesiyle Türkiye Cumhuriyeti Devleti, bağımsızlık anlayışımızın korunması ile ilelebet yaşayacaktır.

C-Millî Birlik

“Millî birlik ve beraberlik, milletçe, bir arada yaşamayı ve bütünlüğü ifade eder. Millî birlik ve beraberlik, Türk devletini oluşturan kişilerin karşılıklı sevgi ve saygı ile birbirine bağlanmasını, ortak amaçlara yönelik olarak varlığını devam ettirmesini belirtir.

Millî birlik ve beraberlik, milliyetçilik ilkesinin doğal bir sonucu, milliyetçilik ilkesinin öngördüğü ortak amaçların bir görünümüdür. Millî birlik ve beraberlik, milletçe birliği ve beraberliği ve bütünlüğü de ifade ettiğinden millî devletin bir yönden de gerçekleşme vasıtasıdır”.

Mustafa Kemal Paşa, millî birliğin taşıdığı anlamı şu şekilde ifade etmiştir:

“Bir yurdun en değerli varlığı, yurttaşlar arasında ulusal birlik, iyi geçinme ve çalışkanlık duygusu ve kabiliyetlerinin olgunluğudur. Ulus varlığını ve yurt erginliğini korumak için bütün yurttaşların canını ve her şeyini derhâl ortaya koymaya karar vermiş olmak, bir ulusun en yenilmez silâhı ve korunma vasıtasıdır. Bu sebeple Türk ulusunun idaresinde ve korunmasında ulusal birlik, ulusal duygu, ulusal kültür en yüksekte göz diktiğimiz idealdir”.

“Seneler geçtikçe, millî ideal verimleri güvenli çalışmada, ilerleme hevesinde millî birlik ve millî irade şeklinde daha iyi gözlere çarpmaktadır. Bu bizim için çok önemlidir; çünkü biz, esasen millî mevcudiyetin temelini, millî şuurda ve millî birlikte görmekteyiz”.

Görüldüğü gibi Mustafa Kemal Paşa, yeni kurduğu devletin de ancak bütün fertleri ile birlikte modernleşmenin gerçekleştirilebileceğini daima vurgulamıştır.

Bunun yanında millet bilincinin ve millet olma duygusunun kuvvetlenmesi ise ancak Türk kültürünün, Türk tarihinin millî bir zemine oturtulmasının gerçekleştirilmesi ile başarıya ulaşacağına inanmaktadır. O’na göre Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürdür.

Millî birliğin gerçekleşmesi için Türkiye Cumhuriyeti Devleti çatısı altında toplanan insanların önce ne oldukları bilincine varmaları, hangi ortak kültürden geldiklerini bilmeleri lazımdır. Bugün, Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm vatandaşları; hangi ırktan, hangi dinden, hangi mezhepten gelirse gelsin birlik ve bütünlük içinde hepsi Türk’tür. Bu anlayış ise Türk milliyetçiliğinin temelini oluşturur.

D-Atatürk İlkeleri

Cumhuriyetçilik: Cumhuriyet kelimesi dilimize Arapça “Cumhur” kelimesinden girmiştir. Bu kelime halk, ahali, büyük kalabalık anlamına gelir. Cumhuriyet veya cumhurî devlet iktidarın millete, umuma ait olduğunu öngören devlet şekli demektir.

Cumhuriyet dar ve geniş anlamda kullanılır. Geniş anlamda cumhuriyetle egemenlik topluluğunun bütününe, millete aittir. Dar anlamda cumhuriyet ise sadece devlet başkanının doğrudan doğruya veya dolaylı olarak halk tarafından belirli bir süre için seçilmesi anlamına gelir.

Türkiye’de Cumhuriyet, Millî Egemenlik ilkesinin benimsenmesinin bir neticesi olarak 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan 29 Ekim 1923 tarihli değişiklik sadece yönetim biçimi olarak kabul edilmiştir.1924,1961 ve 1982 anayasalarımızda da bir yönetim biçimi olarak ta kabul edilmiştir.

Atatürk’ün, Cumhuriyeti devletin siyasî bir rejimi olarak seçmesinin en önemli nedeni; Türkiye’yi modernleştirme çabalarına cevap veren tek rejim biçimi olmasıdır. Cumhuriyeti fazilet olarak niteleyen Atatürk, Ekim 1924 tarihli bir konuşmasında Cumhuriyeti şu şekilde tanımlamaktadır: “Türk milletinin tabiat ve şiarına en mutabık olan idare Cumhuriyet idaresidir”.

1937′de, 1924 Anayasası’nda yapılan değişiklikle devletin özellikleri arasında “Cumhuriyetçiliğe” de yer verilmiştir.

Cumhuriyetçilik, devletin siyasî rejimi olarak Cumhuriyeti benimseme ve onu fazilet rejimi olarak tanımlama ve değerlendirme demektir.

Cumhuriyetçilik ilkesi, Atatürk’ün devlet anlayışının temellerinden birini oluşturan Millî Egemenlik ilkesiyle çok sıkı ilişki içindedir. Millî Egemenliğin korunması ve gözetilmesi Cumhuriyet rejimi ile mümkündür.

Atatürkçü düşünce sistemi içerisinde değerlendirdiğimiz cumhuriyet ilkesi, fertlerin değil, milletin bütününün benimsediği bir ilkedir ve Türk milletine aittir.

Cumhuriyetçilik ilkesinin öngördüğü Cumhuriyet rejiminin demokrasi ile ilgisi vardır. Hatta Cumhuriyet, demokrasinin en gelişmiş şeklidir. Atatürk de bunu “Cumhuriyet rejimi demek, demokrasi sistemi ile devlet ţekli demektir” diyerek ifade etmiştir.

Türkiye’de Cumhuriyet cumhuriyetçilik ilkesinde de öngörülen modern anlamda devlet ţekline ulaţma idealine uygun bir gelişme seyri takip etmiştir.

Türkiye’de Cumhuriyet, ırk, din, dil ve cinsiyet farkı gözetmeksizin, bütün vatandaşların paylaştıkları ve yararlandıkları siyasî rejimin adı olmuştur. Eşitlik ilkesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin özünü teşkil etmiştir.

Devlet şekli Cumhuriyet olan yeni Türk devleti, Misak-ı Millî ile çizilen, Millî sınırların üzerinde millî devlet anlayışını, millet ve devlet birliğini, bütünlüğünü ifade eder.

Bu bütünlüğü Atatürk İzmir’de 14 Ekim 1925′te yaptığı konuşmada şu şekilde değerlendirmiştir: “Bugünkü hükümetimiz, teşkilât-ı devletimiz doğrudan doğruya milletin kendi kendiliğinden yaptığı bir teşkilat-ı devlet ve hükümettir ki, onun ismi Cumhuriyettir. Artık hükümet ile millet arasında mazideki ayrılık kalmamıştır. Hükümet millettir, millet hükümettir.”

Netice itibarıyla Cumhuriyet, en gelişmiş devlet şekli olarak Türk inkılâbının sonucudur, başarısıdır.

Milliyetçilik: Milliyetçilik, millet gerçeğinden hareket eden bir fikir akımı ve çağımızın en geçerli bir sosyal politika prensibidir. Milliyetçilik, Türk İnkılâbının bir temel prensibi olduğu kadar, Türk milletinin kaderini tayin eden bir temel ilke, bir yüce ülkü, milleti huzur ve refaha yönelten bir bağdır.

Milliyetçilik ilkesi, millet ve milliyet kavramlarına dayandığından bu kavramları anlamak gerekir.

Millet, objektif bir ifade ile “herhangi bir esas etrafında toplanmış insan topluluğu ” olarak tarif edilebilir. Etrafında toplanılan bu “esas” insan topluluklarının özelliklerine göre değişiklik arz edebilir. Bu “esas” Fransa’da “kültür”, Almanya’da “ırk”, Araplarda “dil”, ABD’de “tabiiyet” mefhumlarından ibaret olabilir. İnsan topluluklarının millet olabilmesi için bu bağlardan en az birinin etrafında toplanması gerekir.

Buna karşılık bu bağlardan birden fazlası veya hepsiyle birden bağlı topluluklara milliyet ismi verilir. Türkiye Türkleri için bu bağların birden fazla olduğu konusunda ilim adamlarımız arasında görüş birliği vardır. Ancak tespitler farklıdır. Yusuf Akçura bu esasları “dil”ve”soy” olarak ifade eder. Ziya Gökalp ve İ.H. Danişment bu esaslara kültür ve din mefhumlarını da ilâve ederler.

Atatürk’ün milleti tarifi ise şöyledir: “Millet, dil, kültür ve mefkûre birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasî ve içtimai heyettir”.

Atatürk, Türk milletini tarif ederken bu tarifi biraz daha açarak, milleti meydana getiren unsurları, siyasî varlıkta birlik, Dil birliği, yurt birliği, ırk ve menşe birliği, tarihî yakınlık ve ahlâkî yakınlık olarak tespit etmektedir. Bu tarif Türk milletinin zengin bir kültür ve medeniyete sahip olduğunu ifade eder.

Milliyetçilik, kişiyi, topluluğu bağlayan bağ olarak “Milliyet, vatandaşlık, milliyet duygusu” şeklinde de ifade edilmektedir. Ancak, milletle, milliyetçilik arasında fark vardır. Milliyet, bir millete mensup olma, bir millete bağlı olma hâlidir. Milliyetçilik ise, bir millete mensup kişilerin, mensup oldukları millete karşı besledikleri bağlılık duygusu ve şuurudur.

Kişinin mensup olduğu kitleye karşı duyduğu bağlılık, hissi, millet duygusunu esasını, kökünü teşkil etmektedir.

Atatürk’ün milliyetçilik anlayışı, özellikle Türk milletinin birliği ile beraberliğine yer ve değer vermektir. Atatürk’ün milliyetçilik anlayışı birleştirici ve toplayıcı nitelikte ve millet yararınadır. Bu anlayış Türk milleti gerçeğinden hareket eder ve ona dayanır. Gerçeğe dönüktür. Türk milletinin yükselme ve çağdaş milletlere ulaşma ülküsünü ifade eder. Türk milletini meydana getiren değerleri korumayı esas alır.

Milliyetçiliği, millet sevgisi, millete güvenme aşkı olarak kabul eden Atatürk, genç nesillerin mutlaka bu duygu ve düşünceyle yetişmesini istemiştir. O, İstiklâl Harbi’ni ve inkılâplarını, bu büyük millî hisle başarmıştır.

Atatürk’ün milliyetçiliği, hürriyete ve insan şahsiyetine değer verir. Zaten gerçek milliyetçilik, medeniliğin özü olan hürriyetten doğar. Hür olmayan, esarete razı olan bir toplumda millî ruh gelişmez. Bu inanışın temeli şudur: “Türk için Türklük, hür olduğu nispette kuvvetlidir ve kuvvetli kalacaktır.

Atatürk’ün milliyetçilik anlayışı eşitlikçidir, eşitlik fikrine dayanır, bu anlayışın kaynağı ise “Millî hâkimiyet” tir. Demokrasiyi hedef alır ve buna ulaşmanın ilk aşamasını “Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” ilkesinin kabulü ve uygulanmasıyla mümkün görür.

“Bize milliyetçi derler, fakat biz öyle milliyetçileriz ki bizimle iş birliği eden bütün milletlere hürmet ve riayet ederiz. Onların bütün milliyetlerinin gerçeklerini tanırız. Bizim milliyetçiliğimiz herhalde bencil ve mağrurane bir milliyetçilik değildir.” Atatürk bu sözleriyle milliyetçiliğimizin milletlerarası ilişkilerde Barışçı ve diğer milletlere saygılı bir anlam taşıdığını ifade etmektedir.

Milliyetçilik akılcı, yapıcı, yaratıcı ve idealisttir. Bu özelliklere sahip olan Türk milliyetçiliği modern anlayışı ifade eder. Modern manadaki bu anlayışın başlangıcı bağımsızlık, sonucu ise demokrasidir.

Türk milliyetçiliği bir inanç, bir duygudur. O inanç ve duygunun içinde vatanın bütünlüğü esası vardır. Sosyal ve kültürel faaliyetlerle oluşan ruhsal bir bağdır. Sınıfsız ve imtiyazsız bir toplumu ifade eden bu bağ geçmişte ve gelecekte heyecanını daima hissettiren bir mefkûredir.

Atatürk, bu mefkûreyi millet gerçeğine dayandırarak 22 Mayıs 1919 tarihli raporunda şu şekilde ifade etmiştir: “Millet, millî hâkimiyet esasını ve Türk milliyetçiliğini kabul etmiştir. Bunu gerçekleştirmeye çalışacaktır”.

Atatürk’e göre milliyetçilik bir ırkçılık değil, bir vicdan ve duygu işidir. İnsan haklarına ve hürriyete dayanan, kültürel değerlere kıymet veren bir sistemdir.

Halkçılık: Dilimizde kullanılan halk deyiminin anlamı, insan topluluğudur. Eski dilde “ahali” kelimesiyle aynı manayı ifade eder. Osmanlı Devleti’nde halk deyimi aydın zümrenin dışında kalan insan topluluğunu ifade ediyordu. İlk defa Ziya Gökalp tarafından “halk”ın Türk milletini ifade ettiği savunulmuştur. Atatürk ile de millî şuurumuza yerleşmiştir.

Türk devlet geleneğine göre devlet halk için vardır. Halka hizmet, halkın korunması ve halkın doyurulması için mevcut bir idari yapıdır. Halkın taşıdığı bu mana Osmanlı Devleti’nin son döneminde unutulmaya yüz tutmuş iken hak ettiği ifade ve önemi Türk İnkılâbı ile tekrar kazanmıştır.

Türk inkılâbının anlayışına göre halk ile millet arasında bir birlik, bir eş değerlik vardır. Ancak halk milletin henüz dayanışma duygusu ile bilinçlenmemiş hâlidir. Halk dediğimiz insan topluluğunun belirli hedeflere yönelerek bilinçlenmesiyle millet ortaya çıkar.

Türk halkı, Türk devletinin beşerî unsurunu oluşturur. Türk milleti, Türk halkının Türklük bilinci içinde gelişmesiyle siyasî ve sosyal alanda değer kazanmasıdır. Türk milleti halklardan teşekkül etmiş değildir. Bunun sonucu olarak Türk devletinin beşeri unsurunu halklar meydana getirmez. Türk halkı şehirlisi, köylüsü ile din ve ırk farkı dahi gözetilmeksizin vatandaşların bütününü ifade eder.

Halkçılık, milliyetçilik fikrinin bir sonucudur. Gerçek anlamda milliyetçilik, halkçılığa dayanır, halkçı bir özellik taşır.

“Türkiye halkı asırlardan beri hür ve bağımsız yaşamış ve bağımsızlığı yaşama gereği saymış bir kavmin kahraman evlatlarıdır. Bu millet bağımsızlıktan uzak yaşamamıştır, yaşayamaz ve yaşamayacaktır” sözleriyle Atatürk halkçılık anlayışının sömürü düzenine karşı olduğunu ifade etmiştir.

Atatürk’ün, halkçılık anlayışında, insan topluluğunun demokratik esaslara göre birleşmiş, hür bir toplum düzeni öngörülmüştür. Bu düzende halk kendisini demokratik esaslara göre yönetir. Siyasî rejim, halk yararına kullanılır.

Modern Cumhuriyet Türkiye’sinde Atatürk’e göre Halkçılık

a-)Demokratlık

b-)Fertler arasında imtiyaz tanımamak

c-)Sınıf mücadelelerini kabul etmemektir.

Devletçilik: Atatürk inkılâpları çerçevesinde incelendiğinde devletçiliğin dar ve geniş anlamda iki manayı ifade ettiğini görmekteyiz. Geniş anlamda ele alındığında Türkiye’de uygulanan ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmanın özelliklerin ortaya koyan bir politik uygulamadır. Dar anlamda ise özel teşebbüse yer veren ekonomik prensiplere sahip iktisadî alandaki uygulamalardır. Ancak, Türkiye’de devletçiliğin asıl uygulamaları ekonomide görüldüğünden, devletçilik ekonomik manayı ifade etmiştir.

Türkiye’de devletçilik, karma ekonomi şeklinde gelişme göstermiştir. Karma ekonomi devlet işletmeciliği ile özel teşebbüsün bir arada bulunması demektir. Ancak bu anlayış ekonomide katı bir devletçiliğin uygulanmasını ifade etmez.

Atatürk, Devletçiliği: “Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş ve Türkiye’ye has bir sistemdir… Kişinin çalışmasını esas almakla beraber, mümkün olduğu kadar az zaman içinde, milleti refaha kavuşturmak ve memleketi geliştirmek için, milletin genel ve yüksek menfaatlerinin icap ettirdiği işlerde özellikle ekonomik alanda devleti fiilen alakadar etmek mühim esaslarımızdandır” şeklinde tarif etmektedir.

Atatürk devletçilikle devleti, ekonomik hayatı destekleyen bir güç olarak düşünmüştür. Devlet yatırımcıya, üreticiye, dağıtımcıya, tüketiciye yön vermek ve bu tür konuları denetlemekle yükümlüdür.

Atatürk, devletçiliği tamamıyla demokrasi ve hürriyet rejimi içinde değerlendirmiş, devletin iktisadî sahada rehberliğini ön plânda tutmuştur. Ancak bu rehberlik her şeyi devlet yapar anlamında değildir.

Atatürk, 1936 yılında devletçilik konusunda şunları söylüyor: “Devletçiliğin bizce manası şudur: Fertlerin hususi teşebbüslerini ve şahsî faaliyetlerini esas tutmak; fakat büyük bir milletin ve geniş bir memleketin bütün ihtiyaçlarını ve çok şeylerin yapılmadığını göz önünde tutarak memleket iktisâdiyatını devletin içine almak”

“Devletçilik bilhassa sosyal, ahlaksal ve ulusaldır. Devlet ve fert (özel teşebbüs) birbirine karşıt değil, birbirinin tamamlayıcısıdır”.

Görüldüğü gibi Atatürk ekonomik kalkınmanın temelinde “ferdî teşebbüs ve menfaatin” bulunmasın doğal bir olgu olarak kabul etmektedir. Ferdin teşebbüsünün ekonomik faaliyetine sınır çizilmesini, hükümetin görevi saymakla birlikte, bu sınırın zaman içinde değişebileceğini düşünmektedir.

Lâiklik: Lâik kelimesi Latince-laicus- aslından alınmış Fransızca bir kelimedir. Fransızca’da -laic, laique- şeklinde kullanılmıştır. Manası ise ruhanî olmayan kimse, dinî olmayan şey, fikir, müessese, prensip demektir. Katolik dünyasında din adamlarından meydana gelen ruhaniler sınıfına -Clerge- adı verilmiş, bu sınıfa dâhil olmayan Hıristiyanlara ise -laic- denilmiştir.

Lâik olma, “dünya işlerinin, din işlerinden, dini otoriteden ayrı olarak ele alma” şekliyle tarif edilmektedir. Bugün hukukî manada lâiklik; devlet ile din işlerinin ayrılığı, devletin vicdan hürriyetinin gerçekleşmesinde tarafsız kalmasıdır. Değişik bir ifadeyle; devletin Allah ile kul arasından çekilmesi ve dinin de devlet işlerine karışmaması yani akıl ile imanın yetki alanlarının birbirinden ayrılmasıdır.

Lâiklik kelimesi bize ilk defa Meşrutiyet dönemine “lâdini”, “lâruhbani” şekliyle girmiş ve kullanılmıştır. Ancak lâik kelimesi ifade edilmeksizin bu anlayışın bugünkü modern manada olmasa da Türklerde mevcut olduğu söylenebilir. Günümüzdeki lâik kelimesinin ifade ettiği modern manaya kavuşması, Tanzimat’la birlikte başlar. Gülhane Hattı Hümayunu’nda din ve mezhep hürriyeti öngörülmüş, 1876 “Kanun-i Esasi”nin on birinci maddesiyle lâikliğe doğru yöneliş, anayasa teminatı altına alınmıştır. 1909 tarihli Kanun-u Esasi ile bu durum aynı şekilde muhafaza edilmiştir. Yeni Türk Devleti.1921 tarihli “Teşkilât-ı Esasiye Kanunu”nda millî hâkimiyet ilkesi ön plânda tutulmak suretiyle lâiklik anlayışının gerçekleşmesinde bir adım daha atılmıştır. Nihayet gerek Osmanlı Devleti anayasalarında, gerekse yeni Türk Devleti’nin 1921,1924 anayasalarında mevcudiyetini muhafaza eden “devletin dini İslâm’dır” ibaresi 10 Nisan 1928 tarihli 1222 sayılı kanunla yapılan bir anayasa değişikliği ile kaldırılmış, 5 Şubat 1937 tarih ve 3115 sayılı kanunla “lâiklik” bir anayasa ilkesi olarak yerini almıştır.

Atatürk’ün gerçekleştirdiği inkılâpların temelini teşkil eden lâiklik, Türk milletinin maddî, manevî ve fikrî yapısını modernleştirme istikametine yöneltmiştir.

Lâiklik prensibi, kongreler döneminden itibaren ortaya çıkan Millî hâkimiyet prensibinin normal bir gereği olarak yeni Türk Devletinin temel prensipleri arasında yerini almıştır.

Atatürk’e göre din bir vicdan meselesidir. Dine saygı, inanan kişinin haklarına saygının bir sonucudur. Buna en güzel delil Atatürk’ün şu sözleridir; “Din bir vicdan meselesidir. Herkes vicdanının emrine uymakta serbesttir. Biz dine saygı gösteririz. Düşünüşe ve düşünceye muhalif değiliz. Biz sadece din işlerini devlet işleriyle karıştırmamaya çalışıyoruz”.

Türkiye’de devletin lâikleştirilmesi, toplum hayatında lâik değerlere yer verilmesi dinin, devlet hayatında siyasî bir fonksiyon ifa etmesine kesin olarak son verme şeklinde görülmüştür. Siyasî, sosyal, hukukî ve ekonomik zorunluluğun sonucu olan lâiklik, bu nedenle devlet idaresi ile birlikte hukuk, eğitim, dil alanlarını da kapsar.

“Bizim dinimiz en makul ve en tabiî bir dindir. Ve ancak bundan dolayıdır ki son din olmuştur. Bir dinin tabiî olması için akla, fenne, ilme ve mantığa tetabuk etmesi lazımdır. Bizim dinimiz bunlara tamamen mutabıktır”.

Atatürk’ün din ve lâiklik anlayışında, millet sevgisi ile birlikte dinine saygılı olma hasletini de görmekteyiz. Onun gerçekleştirdiği Türk inkılâbında lâiklik din aleyhtarlığı şeklinde değil, toplum hayatında din hürriyetinin, serbest düşüncenin güvenilir bir teminatı olarak düşünülmelidir.

İnkılâpçılık: İnkılâpçılık ileriye, gelişmeye yönelik bir manayı ifade eder. İnkılâpçı bir toplum devamlı bir gelişme içerisindedir. Tarihî ve sosyal gelişmeler neticesinde toplumun ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde kurallar koymak inkılâpçı topluma has bir özelliktir.

Atatürk bu amaçla; “Efendiler, yaptığımız ve yapmakta olduğumuz inkılâpların gayesi Türkiye Cumhuriyeti halkını tamamen asrî ve bütün mana ve eşkâli ile medenî bir heyeti içtimaiye hâline isal etmektir” diyerek Türk devletinin ve Türk toplumunun medenî ve insanî yaşayışının gereği, meydana gelen yeni düzenin korunmasını lüzumlu görmüştür.

Türk inkılâbını “Türk milletini son asırlarda geri bırakmış müesseseleri yıkarak yerlerine, milletin en yüksek medeni icaplara göre ilerlemesini temin edecek yeni müessese koymuş olmak” şekliyle tarif eden Atatürk’ün inkılâpçılık anlayışı söz konusu müesseseleri korumak ve savunmaktır.

Toplumsal gelişmelerin sonucu, toplumsal ihtiyaçları karşılayan kurallar konulurken, bilimsel arayış, bilimin ışığı altında gelişmeleri değerlendirme, Türk inkılâbının, inkılâpçılık anlayışının bir gereğidir.

Atatürk’ün inkılâpçılık anlayışının ardında dünya kültür ve medeniyetinden, Türk halkını yararlandırma çabası yatıyordu. Ancak Türk inkılâbı daima Türk’ün karşısına çıkan ihtiyaçlardan doğması nedeni ile bu anlayışın kendisine mahsus bir özelliği vardır.

Atatürk’ün gerçekleştirdiği inkılâplar Türk milletinin sosyal ve kültürel oluşumuna o kadar uygun düşüyordu ki, her inkılâp hamlesi milleti ancak bu kadar mutlu kılabilirdi.

İSLAMİYET’TEN ÖNCE KURULAN TÜRK DEVLETLERİNDE DEVLET YÖNETİMİ

A- TÜRKLERDE DEVLET KAVRAMI

Devlet; hukukî bakımdan, emretme hak ve yetkisine sahip, yüksek sosyal ve siyasî bir teşkilâttır. Eski Türkler devlete “İl (el) adını veriyorlar ve onu sonsuz bir varlık (bengü il) olarak vasıflandırıyorlardı. Bu anlayış İslâmiyet’ten sonraki devirlerde de (devlet-i ebed müddet) aynen devam etmiştir. Devlet; “millet”, “ülke”, “hâkimiyet (otorite)” ve “teşkilât” gibi birbirini tamamlayan dört unsurdan meydana gelmektedir.

1- Türklerde Millet Anlayışı

Türkler, millete “Budun” diyorlardı. Millet, “ortak bir geçmişi olan ve bir arada yaşama arzusu gösteren, aynı dil, kültür ve tarih bağlarıyla birbirlerine bağlı olan insan topluluğudur, İslâmlık öncesi Türklerde güçlü bir “millet” fikri vardı. Budun sözü de “bod”, “boy” sözünden geliyordu. Türkler bu çağda, milleti devletin (il’in) esas kurucusu ve sahibi olarak düşünüyorlardı. Tanrı da Türk Milleti’nin koruyucusu durumundaydı. Orhun Kitabelerinde Türk Milleti’nin “adı” ve “ünü” yok olmasın diye Tanrı’nın Türk Milleti üzerine iyi kağanlar getirdiği yazılıdır. Bilge Kağan bu durumu şöyle anlatır: “Türk Milleti’nin adı ve ünü yok olmasın diye Babam Kağanı, Annem hatunu (yukarı) götürmüş Tanrı il veren Tanrı, Türk Milleti’nin adı ve ünü yok olmasın diye özümü tahta oturtan gerçek, o Tanrı…”

Eski Türk toplumunda en küçük sosyal birim ailedir. Türkler, sosyal yapının çekirdeği olan aileye “Oguş” diyorlardı. Türklerin dünyanın dört bir yanma dağılmalarına rağmen varlıklarını korumalarının esas sebebi aile yapısının çok sağlam olmasından ileri geliyordu. Çünkü Türklerde “aileden devlete” giden bir düşünce vardı. Ayrıca, onlar çok erken çağlarda “baba ailesi” düzenine geçmişlerdi. Babaya “kang”, anneye de “ög” diyorlardı. Bugün kullandığımız “öksüz” (annesi olmayan) sözü de işte bu “ög” kelimesinden gelmektedir. Ailelerin birleşmesinden meydana gelen birliklere de “urug” adı veriliyordu. Aileler veya urugların birleşmesinden de “bod”lar, yani “boylar” meydana geliyordu. Başlarında bir “Bey” bulunan boyların belirli arazileri, orduları, mülkleri ve hayvan sürüleri vardı. Boylar da budunu, yani milleti meydana getiriyorlardı. Türkler, bugünkü “halk” kavramı için “kün” sözünü kullanıyorlardı.

2- Türklerde Ülke Anlayışı

Her müstakil devletin hak ve yetkilerini mutlak şekilde kullanabildiği coğrafî sahaya ülke denir. Türklerde “Yurt” sözü daha çok “vatan” anlamına geliyor. Ülkenin sınırlarına da “yaka” deniyordu. Türk anlayışına göre ülke, hükümdarların kişisel çıkarlarına terk edilmiş bir mülk değil, milletin ortak toprağıydı. Mete Han, Tunghuların toprak isteğini, “Toprak devletin temelidir diyerek reddetmişti. Türk Milleti, istiklâline olduğu kadar “yurt”una da bağlıydı. Türklerde vatan anlayışı siyasî istiklâl düşüncesiyle beraber düşünülmektedir. İslâmiyet’ten önce Türkler, ancak hür ve müstakil yaşayabildikleri toprağı vatan saydılar. Türk kültüründe vatan, Türk tuğlarının veya bayrağının dalgalandığı yerdir.

3- Türklerde Hâkimiyet (Otorite) Anlayışı

Türkler, devletin “hâkimiyet” (siyasî otorite) unsuruna “Kut” diyorlardı. Türk hükümdarları kut sözünü Mete Han’dan itibaren hemen hemen bütün unvanlarında kullanmışlardır: “Tanrı-Kut”, “Kutlug”. “Tengnde Kut Bölmüş”, “İduk – Kut”, “İlig-Kut”- vb. Bu unvanlarda da beliren Türk hâkimiyet anlayışına göre hükümdara hükmetme hak ve yetkisini Tanrı veriyordu. Sosyolojide buna “Karizmatik Hâkimiyet Anlayışı” denmektedir. Meclis kararlarının ve hükümdarın emirlerini uygulayacak ve takip edecek ayrı bir teşkilâta ihtiyaç vardı. Bunu da, vezir ve bakanlardan oluşan bir hükümet yerine getiriyordu. Türkler vezire “Ayguçı” adını veriyorlardı. Ayguçı sözü Türkçe “ayılmak” (yol göstermek) fiilinden geliyordu. Uygur çağında vezirlerin sayısı artınca “Başbakan”a “Uluğ Aygıçı” denmeye başlanmıştır Vezirlerin en önemli özellikleri arasında “bilgelik” ve “alplık” bulunuyordu. Vezirler kağanların en büyük yardımcılarıydı. Asya Hunlarından “Hu- yen” ailesi mensuplarının tayin edildiğini bildiğimiz “Başbakanlık” makamının Tabgaçlarda, Avrupa Hunlarında, Göktürkler de, Uygurlarda da görmekteyiz. Ünlü vezirler, hanedanın dışından, devlete hizmetleri ve dirayetli kişilikleriyle tanınan ve halk tarafından sevilen kimseler arasından seçiliyorlardı.

B- DEVLET TEŞKİLÂTI

1- Hükümdarın Özellikleri

Türklerin hükümdarda aradıkları özelliklerin basında, “cesaret ve kahramanlık” geliyordu, iyi bir hükümdar cesur, kahraman (alp) ve güçlü, kuvvetli (küçlüg) olmalıydı. Türk hükümdarları bu özelliklerini gösteren unvanlar ve lakaplar alırlardı. Orhun Kitabeleri’nde de sık sık Türk kağanlarının “alp”lik özelliği dile getirilmiştir.

Türk anlayışına göre hükümdarın ikinci özelliği “akıllılık ve bilgelik” idi. Belgelerde ve kitabelerde üzerinde en çok durulan hükümdar özelliği bunlardı. Asya Hunlarından başlayarak bütün Türk devletlerinde başa geçen hükümdarların “bilge” kişiler olmasına dikkat edilirdi. Türk anlayışına göre hükümdarlar bilgi ile halka baş olurlar, devletin ve milletin işlerini de akıl ve bilgi ile idare ederlerdi. Bu özellik unvan ve lakaplarda sıkça kullanılırdı.

Türklerin eskiden en az Alplik ve bilgelik kadar değer verdikleri bir özellikte “erdemli” olmaktı. Erdem kelimesi “fazilet” anlamına geliyordu. Cömertlik de erdemli olmanın bir şartıydı. Bu sebeple Türk hükümdarları senenin belli günlerinde halka “toy” adı verilen büyük ziyafetler verirlerdi. Doğru olmak da bir erdemlilikti. Hoşgörü sahibi olmak, kanunlara, töreye riayet etmek de hükümdarın özelliklerindendi.

2- Hükümdarın Vazifeleri

Türk devlet anlayışına göre hükümdarın ilk vazifesi “halkı refah içinde yaşatmaktı. “Devlet Baba” geleneğinin bir gereği olarak Türk hükümdarı halkı doyurup giydirmekle mükellefti.

Töreyi (kanunları) düzenleyip uygulayarak dirlik ve düzeni sağlamak, adaleti temin etmek de hükümdardan beklenen bir vazifeydi. Türklerde toplumun sadece refah içinde yaşaması değil, aynı zamanda dirlik ve düzen içinde yaşaması da gerekiyordu.

Türk devlet anlayışına göre hükümdarın bir diğer vazifesi de, savaş gücü ile devleti düzen içinde bulundurmak ve fetihler yapmak idi. Türk hükümdarı Ülkesini idare etmek, dirlik ve düzeni sağlamak ve yeni ülkeler fethedebilmek için de askerî gücü kuvvetli ve her an savaşa hazır bulundurmakla vazifelidir.

3- Türklerde Devlet Yönetimi ve İşleyişi

İslâmiyet’ten önce kurulan Türk devletleri zaman zaman çok geniş bir alana yayılıyorlardı. Üstün teşkilâtçılıkları sayesinde Türkler, bu geniş coğrafyada çok sayıda insanı adaletli, hoşgörülü bir şekilde idare ediyorlardı.

Türklerde devlet yönetimi bu çağda “ikili teşkilât” halinde idi. Ülke “Sağ- Sol”, “Doğu-Batı” olarak iki bölüm halinde idare edilirdi. Devletin başında Kağan bulunur, hanedandan bir başkası (genellikle hükümdarın kardeşi) da ona bağlı olarak “Yabgu” unvanı ile diğer kanadı yönetirdi Hükümdarın çocukları da küçük yaşlardan itibaren, devlet yönetme tecrübesi kazanmak için bazı boylara veya oymaklara idareci olarak gönderilirdi. Bunlara da “Şad” denirdi. Devlet içerisinde idareci sayısı 24′ü buluyordu. Mesela, Asya Hunlarından hepsi hükümdar ailesine mensup olan “4 Köşe” diye anılan iki (Sağ- Sol) idareci ve bunlara bağlı “6 Köşe” adlı ve sağlı sollu teşkilâtlanan toplam 24 lider (Başbuğ) vardı. Oğuzların 24 boydan meydana gelmesi de bu teşkilâtlanmayla ilgiliydi. Zaman zaman bu sayının arttığı da oluyordu.

Orta Asya Türk devletlerinde ülke idaresinde başta Vezirler (Ayguçı) olmak üzere, Kengeş Meclisi üyeleri (Toygunlar), Buyruklar (Bakanlar), iç-buyruklarla birlikte “alpagut, inel, inak, inançu, tarkan, apa, boyla, şadapıt, ataman, tudun, yağruş, külüg, çavuş” gibi unvanlar taşıyan devlet görevlileri vardı.

4- Türklerde Saray Memurları

Türk devlet teşkilâtnda vezirlerden sonra devlet yönetiminde hükümetin işlerini yürüten pek çok memuriyet kadroları kurulmuştur. Bu memurlar hükümdarın ve vezirin aldıkları kararları uygularlardı. Orta Asya Türk devletlerinde saray teşkilâtnda şu memurlar vardı:

Buyruklar ve İç-buyruklar: Kağanın yanında bulunan büyük memurlar ile danışmanlara Türkler “Buyruk” diyorlardı. “Buyruk” sözü, buyurmak fiilinden çıkmış bir isim ve unvandı. Buyruklar da kağanlar ve vezirler gibi “Bilge” ve “Alp” olmalıydılar. Orhun Kitabeleri’nde bu durum şöyle belirtilmiştir: “Kağanları, Bilge-Kağan imiş. Alp Kağan imiş. Buyrukları yine Bilge imiş, Alp imiş? “. “İç-Buyruk”lar da saraydaki büyük memurlara verilen bir isimdi.

Tamgacılar (Damgacılar): Özellikle Uygurlarda kağanın “Altın Tamga”sını elinde tutan bu memurların vezirler gibi büyük yetkileri vardı. Tayinlerde, para harcama işlerinde bu mühürlerin fermanlarda damgacının imzası ile bulunması gerekliydi. Göktürk çağında da büyük ve önemli elçilerin çoğu “Tamgacılar” idi. Mesela, Oğuz elçisi “Bilge-Tamgacı” ile Türgişlerin elçisi “Makaraç Tamgacı” bu memurlardandı. Bilgin ve kâtip olan Damgacılara bazen de “Ulug-Bitikçi” yani “Büyük Kâtip”, imzalı damgaya da “Tuğrak” veya “Tuğra” diyorlardı.

Danışmanlar (Müşavirler): Türk saraylarında aynı zamanda danışmanlar vardı. Uygurlarda müşavirlere “Tayanç” ve “Kengeşçi” deniyordu. “Kengeşmek” eski Türkçede “münakaşa etmek, danışmak” anlamına geliyordu. Bazı danışmanlar bu dönemde “Tirgek” yani “direk” unvanını taşıdığı gibi, “iş-Ayguçı” denen “iş danışmanları” da vardı. Yardımcı maiyet memurlarına da “Basutçı” deniyordu.

Yargıçlar: İslâmiyet’ten önceki Türk devletlerinde sonradan görülen Kadının görevlerini “Yargıçlar” yapıyordu. Bunlar Türk töresini yani kanunları uygulayan kişilerdi. Uygurlarda yargıçlara “Bilge Tömçi” de deniyordu. “Yargucı” sözü sonraki yıllarda Anadolu’da yaygın olarak kullanılmıştır. Mesela Osmanlılar dava yerine “yargu yeri” diyorlardı. Uygurlarda küçük şehirlerdeki yargıcılar, bağımsız ve doğrudan doğruya hakana bağlıydılar.

Hazine Memurları: Orta Asya’da kurulan bütün Türk devletlerinde, devletin en önemli işlerinin başında askerî ve mali işler gelirdi. Türkler, Hazinedarlara “Agıçı”, Baş Hazinedarlara “Agıcı Uluğ”, Hesapçılara İSakışçı”, Tahsildarlara da “Baksak” ve “Amga” derlerdi. Hunlarda; vergi vadesini aşan borçlarla faizleri ve onların hesaplandıklarını gösteren belgeler vardı. Göktürklerde Tudunlar, hakan adına vergileri kontrol ederlerdi.

Elçiler (İlciler): Türkler devletlerarasında gidip gelen elçilere, bugünkü gibi elçi diyorlardı. Elçi sözü il (Devlet) in “barış, sulh” anlamına gelmesinden dolayı bu kelimeden türemiştir. Elçi, barışı sağlayan, sulhu tesis eden kişi demekti. Orhun Kitabeleri’nde “ilime elçi”, yani idareci olarak geldim deniyordu. Uygurlarda elçi-çur, elçi başı, elçi beğ gibi unvanlar vardı. Türkler elçiye bazen de “çobar” veya “çapar” diyorlardı. Türklerde herkes elçi olamıyordu; çünkü bu yüksek bir mevki idi.

Kılavuzlar: Türklerde, devlet ve ordu içinde çok önemli roller oynayan kılavuzlar vardı. Bunlara “kılağuz” deniyordu. Bu kişiler çok yer gezmiş, çok yer görmüş kimselerdi. Ayrıca, üstün askerlik bilgisiyle idarî tecrübeye sahiptiler. Askerî kılavuzlara, “Yizek” denir; diğer kılavuzlara da, “Yerci” veya “Yarçi” ve “Göçütçü” adlarıyla anılırdı.

Öğretmenler: Orta Asya Türk devletlerinde, sarayda şehzadelerin eğitiminden sorumlu olan öğretmenler vardı. Uygurlar öğretmene “bahsi” veya “açan” diyorlardı. Zaman zaman da “boşgutçı” yani teşvikçi, öğreten kimse deniyordu. Sonraları Ata Beyler de şehzade hocalığı görevini yürütmüşlerdir.

Saray Doktorları: Türklerde ilk zamanlar “Kam” veya “Saman” denen din adamları doktordular. Fakat Uygurlarda din ile doktorluk birbirinden ayrıldı. Türkler ilaca “em” dedikleri için, doktora da “emci” diye hitap etmişlerdir. “Ata-Sagun” ve “Otaçı”lar da büyük saray doktorlarıydılar. Sarayda ülkedeki doktorların bir başı bulunurdu. Buna ise “Otacı iliği” yani “Hekimbaşı” denirdi. Türkler kırık ve çıkıkçılara da, “Sumuk bağlayıcı”, yani, “kemik bağlayıcı” diyorlardı.

Müneccimler: Türk saraylarında müneccimler de bulunur, bunlara baktıkları falın cinsine göre, “Yatçi, Kumçı, Yulduzçı, Körümçi” denirdi. Müneccimler aynı zamanda astronomi ile uğraşan insanlardı.

Saray Muhafızları: Türklerde saray muhafızlarına “Kapgiçi” yani “Kapıcı” da denilmiştir. Türklerde kapıcılar yanında “Eşik Ağası” denen bir görevli de vardı. Orta Asya’da Türkler, bekçiye, “Korgıçı”, “Yargan” ve “Göretçi” diyorlardı. Bu çağda “Kong” yani “Koru” sözü “Yasak” anlamına geliyordu. Bugün de Anadolu’da, hala “yasak yer” olarak bilinen Korular vardır.

Saray Aşçıları ve işçileri: Türkler, Aşçılara “aşçıer” diyorlardı. “Solçı” ise mutfak başkanına deniyordu. Aşçılar, Türk saray ve ordusunda önemli bir yer tutmaktaydı. İşçilere “işçi” veya “işlegüçi”, yani “işleyici” dendiğini biliyoruz.

Tercümanlar: Türk saraylarında Tercümanlar önemli görevler üstlenmişti. Türkler “Tercüman”a, “Tılmaç, tilmaç” diyorlardı.

Tellallar: Türkler hakan fermanlarını yaymak için “tellallar” kullanıyorlardı. Tellala “okucu, okutçu, tartığcı” denirdi. ”

TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE

DEVLET YÖNETİMİ

A- HÂKİMİYET ANLAYIŞI

Orta Asya’daki Türk devletlerinde gördüğümüz, Türk hükümdarının Tanrı’nın verdiği yetkiler ve sorumlulukla devleti yönettiği şeklindeki anlayış bu dönemde de aynen yaşamıştır. Türk hükümdarları bu devirde de kendilerini Cihan Hükümdarı olarak görüyorlardı. Mesela Karahanlılar zamanında yazılmış olan Kutadgu Bilig’de “Beyler hâkimiyetini Tanrı’dan alırlar” deniyordu. Yine ünlü Selçuklu veziri Nizamülmülk, meşhur eseri Siyasetname’de “Sultan Melikşah, cihan ailesinin babasıdır, bu sebeple onun babalık şefkati de o nispette geniş olmalıdır” derken bu Türk hâkimiyet anlayışını ifade ediyordu. Karahanlılarda Tanrı’nın hanedan ailesine yönetme yetkisi olan kut’u verdiğine inanılırdı. Selçuklularda, halifelik fermanına göre, Tanrı’dan alınan yetki ile sultanlar donatılmışı.

B- Türklerde Tahta Geçiş Sistemi

İslâmiyet öncesinde olduğu gibi, bu dönemde de tahta geçiş anlayışı, Hanedanın bütün üyelerinin tahta çıkma haklarının olduğu şeklindeydi. Bu sebeple, sonucuna katlanmak şartıyla her hanedan üyesi taht için mücadele eder, kazanırsa tahta çıkar, kaybederse kazananın hakkında vereceği karara rıza gösterirdi. Bu anlayış, tahta liderlik özellikleri bakımından en kuvvetli olanın çıkmasını sağladığı için olumlu idi. Fakat taht mücadeleleri devleti zaafa üşürdüğü için de zararlı idi. Bundan dolayı meydana gelen kardeş kavgaları dönemi devletin en zayıf olduğu dönem oluyordu.

Tuğrul Bey, Çağrı Bey ve amcaları Musa Yabgu’nun ortak sorumluluk sistemi diyebileceğimiz bir sistemle devleti idare etmeleri ise istisnai bir durumdur. Memluklarda babadan oğula hükümdarlık geçmezdi. Askerler arasında komutanlık niteliği yüksek olan kişiler sultan seçilirdi.

C- Hükümdar Ve Yetkileri

Türk-İslâm devletlerinde, devletin başında Sultan unvanını taşıyan hükümdar bulunuyordu. Karahanlılarda hakan veya han deniliyordu. Sultan yasama (kanun koyma), yürütme ve yargı yetkilerini kullanan ve devlete mutlak hâkim olan kişi idi. Sultan çocuklarının eğitimi ve öğretimi atabeyler tarafından gerçekleştirilirdi. Atabeyler bilgili, görgülü ve geniş yetkileri olan komutanlardı. Hükümdarın güvendiği kimselerden seçilirdi. Bunlara lalabey de denmiştir. Çok eski bir Türk devlet başkanı yetiştirme geleneğidir. Hanedanın erkek çocukları (tekin, şehzade) eyalet yöneticisi olarak görevlendirilerek, geleceğin yetişkin ve başarılı yöneticisi olarak hazırlanırdı. Tolunoğulların da çocuk yaşta tahta geçen hükümdarların, devlet işlerini yürütmek üzere naib tayin edilirdi. Hükümdar, belirli zamanlarda, belli esaslar dâhilinde fermanlar yayınlayarak kanun koyma yetkisini kullanıyordu. Hem devlet görevlileri hem de halk bu kanunlara (fermanlara) uymak zorundaydı.

Hukuki bakımdan yürütmenin, hükümet işlerinin başı olan hükümdar, bu yetkilerini genellikle hükümete, divana devrederdi. Hükümet, hükümdar adına devlet işlerini yürütürdü. Fakat son karar yine Sultana aitti. İç ve dış siyasetin düzenlenmesi, vergiler konulması, elçilerin kabulü ve gönderilmesi, başta vezirler olmak üzere devlet görevlilerinin tayini ve görevden alınması, toprakların dağıtılması gibi bütün icra faaliyetleri hükümdar tarafından yürütülürdü. Karahanlılarda “hatun”un da yönetimde önemli yetkileri bulunmakta olup kendilerine has divanları vardı.

Bu dönemde, hükümdar adalet teşkilâtnın da başı idi. En büyük yargıç sıfatı ile haftanın belli günlerinde sarayda zulme, haksızlığa uğrayanların dilekçelerini alarak dertlerini dinleyen hükümdar, orada hemen yargı yetkisini kullanarak adalet dağıtırdı. Mezalim Divanı denilen bu müessese bütün Türk-İslâm devletlerinde bulunuyordu. Türk devlet anlayışına göre “Adalet mülkün (devletin) temeli” idi. Bu sebeple hükümdarların en önemli özellikleri adil olmalarıydı. Devlet adamlarının okumaları için yazılan Kutadgu Bilig gibi siyasetname ve nasihatname tümüden kitaplarda hükümdarların adaletli olmaları konusunda önemle durulmaktadır.

D-Hükümdarın Hâkimiyet Sembolleri

Türk hükümdarları hâkimiyetlerini gösteren bazı sembollere sahipti. Bunların basında hükümdarın unvan ve lakapları geliyordu. Hükümdar adına hutbe okunması, para bastırılması, gezerken çetr (şemsiye) tutulması, hil’at (şeref elbisesi) giydirilmesi, sarayda beş vakit namaz saatlerinde mehter (nevbet) çalınması bunlar arasında bulunuyordu.

Türklerde Ok ve Yay da hâkimiyet sembollerinden idi. Yay hâkimiyeti, ok ise bağlılığı ifade ediyordu. Mesela, Tuğrul Bey Nişapur’a giderken kolunda bir “yay” vardı. Hükümdarlar kendilerine bağlı olan beyleri ve devlet adamlarını çağırırken, “ok” gönderiyorlardı.

E- Saray

Karahanlılar, hükümdarın oturduğu saraya ordu veya “kapu” derlerdi. Bu terim, Osmanlılara Bab-ı Ali (yüksek kapı) şeklinde karşımıza çıkar. Türk-İslâm devletlerinde saray teşkilât Karahanlılar zamanında şekillenmiştir. Saray görevlileri kapıkullarından seçilip yetiştirilirdi. Belli başlı saray memurları şunlardır: Kapucubaşı (Sarayın günlük hizmetlerini görür), Saray Muhafızları (Hükümdar koruyucuları), Silâhdar (silah üretim ve bakımını yönetir), Alemdar (Sancak ve bayrakların taşınması, korunması, bakımı). Aşçıbaşı (saray mutfağını idare eder), ilbaşı (Saray mensuplarının atlarına bakar, Emir-i Ahür). Bunların yanında çeşitli işlerle görevli başka memurlar da bulunmaktadır.

F- Hükümet

İlk Türk-İslâm devletlerinde bu günkü anlamda yürütme (icra) faaliyetlerini gerçekleştiren Hükümet idi. Hükümet, çalışma alanlarına göre oluşturulan, zaman zaman değişen sayıda divanlardan, bakanlıklardan meydana geliyordu. Bütün divanlar toplanarak Büyük Divanı (Divan-ı Ali) meydana getiriyorlardı.

Hükümetin başında bulunan Vezir, Sultanın vekili olarak devletin bütün işlerini takip ediyordu. Karahanlılarda Yuğruş adı verilen vezirler vardı. Tolunoğullarında vezirlik kurumuna yer verilmemiştir. Hükümette yer alan önemli bakanlıklar (divanlar) şunlardır:

Arz Divanı (Divan-ı Arz) : Askerlik işlerine bakar.

Tuğra Divanı (Divan-ı inşa) : Hükümdarın iç ve dış yazışmalarını yürütür. Hükümdarlık mührü olan “tuğra”yı yazılara basarlardı.

İstifa Divanı (Divan-ı İstifa) : Devletin gelir-gider (maliye) işlerine bakardı. Karahanlılar zamanında başında – “agıcı” adı verilen görevli bulunurdu.

İsraf Divanı (Divan-ı İsraf) : Bir çeşit teftiş kuruluydu. Devletin adli ve idarî işlerinin amacına uygun olarak yapılıp yapılmadığını denetlerdi.

G- Adalet

Tolunoğulları ve İhşidiler de yargı işine kadılar bakardı. Kadı, Bağdat’tan tayin edilirdi. Karahanlılarda, önceleri yargucilar adalet işlerine bakarken, zamanla yerlerini kadılara devretmişlerdir. Selçuklularda da kadılık Bağdat’a bağlanmıştı. Yargı, şer’i ve örfi olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Şer’i davalara bakan kadılar, Başkadı (Kadı’ul-Kudaı) ya bağlı idiler. Kadıların kararı kesindi. Bu, mahkemelerin bağımsızlığını gösterir. Kadıların kararlana karşı Divan-ı Mezâlim (Mezâlim Divanı) e itiraz hakkı vardı. Vakıfiyelerin düzenlemesi, vakıfların idaresi, miras ve hayrat işleri de kadılar tarafından yönetilirdi. Ordu mensuplarının davalarına Kadıaskerler, Örfî adı verilen hükümdarların koyduğu kanunlara da Emir-i Dad (Adalet Bakanı) bakardı. Önemli siyasî suçlular hakkında hükümdarın başkanlığındaki özel mahkemeler karar verirdi.

Eyaletlerin başında hanedan üyeleri (melik, Karahanlılarda tekin) veya valiler bulunurdu. Harzemşahlarda valilere naib veya vezir unvanı verilmiştir. Eyalet teşkilâtında ise şahne, amid ve amil unvanını taşıyan görevliler bulunuyordu. Şahneler ve amidler eyaletlerin askerî işlerine bakıyorlardı. Amiller ise daha çok mali işlerle uğraşıyorlardı. Eyaletlerde adli meselelere kadılar, ticari hayatı ilgilendiren düzenlemelerde muhtesipler (belediye başkanları) bakarlardı. Selçuklu yönetim yapısında Sasani –Abbasi-Samani-Gazneli izleri görülür. Ancak, ana karakter eski Türk devlet geleneği olarak kalmıştır. Yabancı tesiri, unvanların isimlendirilmesinde daha çok dikkati çeker.

H- Ordu

İlk Türk-İslâm devletlerinde ordu, devlet içinde yer alan önemli müesseselerden birisi idi. Güçlü bir ordu devletin temeli olarak görülüyordu. Bu dönemde ordunun insan unsuru büyük çapta Türklerden meydana geliyordu. Mısır’da kurulan Tolunoğulları ve İhşidilerde bazı Arap birlikleri bulunuyordu. Fakat Abbasîler ve Samanoğulları devletlerinde de Türkler ordunun önemli bir kısmını oluşturuyorlardı. Memlük ordusu, Kıpçak memleketlerinden ve Kafkasya’dan getirip esir pazarlarında satılan gençlerin yetiştirilmesinden meydana geliyordu. Karahanlı ordusu tamamen konar-göçer Türkmen birliklerinden oluşuyordu. Gazneliler ordusu ise büyük çapta savaşta esir edilen kölelerden seçilip yetiştirilen askerlerden meydana geliyordu. Bunlara gulam (köle) adı verilirdi. Bunların çoğunluğu Türk asıllı idi. Gazneli ordusunda ücretli askerler ile gönüllüler de vardı. Ayrıca, çeşitli görevler için fil de kullanılıyordu.

Bu dönemde en güçlü ve düzenli ordu Büyük Selçuklu Devleti ordusu idi. Teşkilâtlanma ve isimlendirme bakımından Gazneli ordusuna benzemektedir. Selçuklu ordusu “insan” unsuru bakımından dört ana gruptan oluşuyordu:

1- Saray Gulamları: Bunlar, başta Türkler olmak üzere çeşitli milletlerden seçilerek sarayda özel olarak eğitilen birliklerdi.

2- Hassa Ordusu: Bunlar da hükümdarın yanında her an savaşa hazır bulunan, iyi eğitilmiş birliklerdi. Bu ordu Osmanlılar döneminde Kapıkulu Ocakları adını alacaktır.

3- Eyalet Askerleri: Bunlar büyük komutanların, meliklerin ve yüksek devlet görevlilerinin beslediği kuvvetlerdi. Bu grup içinde bağlı devletlerin sefer veya savaş zamanında gönderdikleri kuvvetler de bulunuyordu.

4- Türkmenler: Başlangıçta Selçuklu ordusunun ana unsuru olan Türkmenler zamanla, gulamların ve eyalet askerlerinin yerlerini almalarından dolayı, daha çok sınır bölgelerinde fetihler yapan birlikler haline gelmişlerdir. Konar-göçer hayatın gereği olarak her an savaşa hazır olan Türkmenler, boy beylerinin liderliğinde önemli askerî birlikler oluşturabiliyorlardı. Irak, Suriye, Azerbaycan ve Anadolu’nun fethinde ve Türkleşmesinde Türkmenler önemli rol oynamışlardır.

Selçuklu ordusunda Saray Gulamları, yılda dört defa maaş alırlardı. Bunlar çok disiplinli birliklerdi. Saraydaki Gulamhane denilen okulda eğitim görürlerdi. Ordunun subay kaynağı da büyük çapta bu okuldu.

Selçuklu Devleti’nde askerî ikta adı verilen sistemle, devletin bazı askerî harcamalardan kurtulması sağlanmıştır. Devlet adamları ve melikler kullanım hakkına sahip oldukları topraklar (ikta) ın gelirlerini alarak, karşılığında 4 veya 10 bin arasında asker besler, onları savaşa hazırlarlardı.

Karahanlılardan alınıp geliştirilen bu dirlik sistemi, Selçukluların Türk askerî yapısına kattıkları önemli bir unsurdur. Osmanlı Devleti’nde, en mükemmel şekline ulaşan bu sisteme, tımar adı verilmiştir.

Selçuklu ordusunda, yaptıkları görevlere göre isimlendirilen birlikler vardı. Okçular, gürzcüler, neftçiler, kemendçiler, lağımcılar ve mancınıkçılar gibi gruplar böyle ihtisas sınıftan idi. Bütün bu birimler barışta savaşa hazırlanırdı. Türk ordusu gece ve gündüz savaşacak şekilde eğitilirdi. Karahanlılarda gece harekâtına katılan birliklere akıncı denirdi. Orduların savaşta saf oluşuna da çerik adı verilirdi. Akıncı ve çeri (asker) kelimelerin kaynağı bu askerî terimlerdedir. Esasen, Oğuzların kurduğu Türk-İslâm devletlerinin temeli Karahanlı Devleti’nde şekillenmiştir.

Selçuklu ordusunda, diğer Türk devletleri ordularında olduğu gibi kullanılan silahların basında ok ve yay geliyordu. Kılıç, kalkan, mızrak, gürz, nacak, sapan, bıçak gibi hafif silahlar da muharebe araçları arasındaydı. Ağır silah olarak mancınık dikkati çekiyordu. Ordu Mete çağındaki onlu sisteme göre teşkilâtlanmıştı.

XIILXIX. YÜZYILLARINDA TÜRK DEVLETLERİNDE DEVLET SİSTEMİ

A- CENGİZ DEVLETİ

Bu dönem Moğol devlet yapısı ile Türk devlet yapısını birlikte düşünmek gerekir. Bu dönemde Moğolların devlet yönetim sistemi Türk devlet yönetim sisteminden farklı değildir. Türklerle yan yana ve çok zaman iç içe yaşayan Moğol kabilelerinin Türk boylarından etkilenmeleri tabidir. Esasen Moğol kabileleri; Hun, Göktürk, Uygur Türk devletlerine tabi olarak yaşamışlardır. Moğollar’ın bir kültür, dil ve devlet yönetme gelenekleri yoktu.

Cengiz Devleti başlangıçta tamamen bir Moğol devleti idi. Zamanla Türkler de bu federasyona dâhil edildi. Böylece Türk-Moğol Kağanlığı (Hanlığı) kurulmuştur. Devletin bu niteliğe bürünmesine sebep Uygur Türkleri’dir. Çünkü kültürleri biraz daha geri olan Moğollar, askerlik dışındaki yönetim görevlerine (mali, idarî) Uygurlar getirilmiştir. Devletin başında Kağan bulunurdu. Kağan, Türkçe Kağandan gelir. Zamanla devletin başına geçenlere han devlete hanlık denilmiştir. Kağanı kurultayı seçer. Kurultayı yüksek seviyeli idareciler meydana getirir. Hanın ölümü halinde kurultay yeni han seçene kadar kağanlık görevini hatun (bigi, biki) yerine getirir.

Hanların durumu kut sahibi olmaları bakımından kağanlara benzemektedir. Kut sahibi olmayan hiç kimse hakan olmazdı. Bu anlayış Türklerden geçmiştir. Hakanın yetkileri mutlaktı. Hakanların eş ve cariye sayılarında sınır yoklu. Eşlerinden biri baş hatun olurdu. Moğol olmayan anadan doğan çocukların tahta hak iddia etmeleri zordu.

Devletin en yüksek organı kurultaydır. Kurultaya hanın oğulları, noyanlar, Moğol boy beyleri katılırdı. Kurultayın başkanı handı. Kurultay han seçer ve çok önemli kararları (vergi koymak gibi) verirdi. Kurultay Cengiz Yasasına göre çalışırdı. Moğollarda toplum yapışı ile yönetim ve askerî mevkileri (rütbeleri) birbirinden ayırmak mümkün değildir. Toprak kağan ailesinin (altın aile) ortak mülkü kabul edilirdi. Bunun için Cengiz Han ülkeyi oğulları arasında pay edilmiştir. Bu paya ulus (ölüş), hisse de deniyordu. Ancak, ulus; millet, esas olarak da devlet imparatorluk anlamına geliyordu.

Kağanlara divan adı verilen meclis yönetimde yardımcı oluyordu. Fakat görev sınırları açıklık kazanmamıştır.

Hanın buyruklarını damgacılar yazıyordu. Moğollarda elçilik müessesesi de önemlidir. Adalet işlerine de yargucı denilen hâkimler bakardı. Son derece disiplinli olan ordu Türk onlu sistemim aynen uygulamıştır. Onluk, yüzlük, binlik ve on binlik(tümen) askerî birlikler çıkaracak şekilde halk bölümlenmişti. Birliklerin basında noyan (bey, reis) adı verilen komutanlar bulunuyordu. Noyanların ordudaki rütbeleri yüzbaşı, binbaşı ve tümenbaşı şeklindedir. Bu görevler irsi olarak geçerdi. Noyanlara zamanla bagatur (yiğit nlamında) denmiştir. Bu kelime bahadır, batır (batur) şekillerinde de kullanılmıştır. Noyanlara nökör denilen görevliler yardım ederdi. Noyanlar sadece askerî komutan olmayıp belirli bir topluluğu idare eden sivil bir liderdi. Kendi başlarına işi bırakamaz, fakat han veya prens tarafından işten, malı müsadere edilerek uzaklaştırılabilirdi Hanın seçme kişilerden meydana gelen bir muhafız kıt’ası (keşik) bulunuyordu. Bir tümenden (10.000) müteşekkildi. Bu tümenin erleri (çeri) dahi diğer birliklerin komutanlarından üstün tutulurdu.

Moğol ordusunun büyük kısmı atlılardan meydana getirdi. Çok disiplinli idi. Başarısızlıklar cezalandırılırdı. Askerler ücretsizdi. Ancak, ganimetlerden pay alırdı. Moğol orduları savaşta ve çapulda başarılı idi. Türk-Moğol devletlerinde Türk asker sayısı zamanla arttı. Müslümanlığın yaygınlaşmasından sonra Moğol-kalmadı.

İran-Türk devleti dışında kalan devletlerde yönetim, hatta sosyal yapı birbirine benzemektedir. Çünkü bu devletler Cengiz Yasasızdan geniş olarak etkilenmişlerdir.

B- TİMURLULAR

Timurlular han, hakan gibi unvanlar kullanmamıştır. Timur’un unvanı emir (bey) dir. Cengiz soyundan bir hükümdarı şeklen bulundururdu. Kendi ailesi Kut sahibi olmadığından buna ihtiyaç duymuştur. Ayrıca, Cengiz soyundan bir hanımla evlenmiş ve küregen (güveyi) olmuştur. Küregenlik Moğol geleneğinde önem taşır. Timur’un çocukları da han-hakan unvanını kullanmadılar.

Timurlularda merkez teşkilâtnda askerî ve mali işlere bakan iki divan (bakanlık) önemlidir. Askerî divana Tavacı Divanı veya Türk Divanı adı verilir. Bu divan bütün askerî işleri yürütürdü. Ordu Türk onlu sistemine göre teşkilâtlanmıştı. Fillerden istifade ediliyordu. Yangın çıkarmada ve sur yıkımında neft (petrol) kullanan birlikleri vardı. Savaşta başarılı olanlara dirlik verilirdi. Bunlara suyurgal denir. Suyurgal sistemi Selçuklu iktası veya Osmanlı tımarından farklıdır; yurtluk sistemine yakındır.

Mali işlerin görüldüğü divana Divan-ı Mal denirdi. Vergi toplamak, tarımı geliştirmek, para bastırmak, gelir-gider hesaplarını tutmak ve şehirlerin bayındırlık hizmetlerini yürütmek görevlerini yerine getirirdiler. Memleket eyaletlere ayrılmıştı. Başlarında mirza (emir oğlu) bulunurdu. Şehirlerin idaresini daruga unvanlı kişiler yürütürdü. Bunlara hâkim de denirdi. Yörenin; adli, askerî ve idarî işlerine bakarlardı.

C- BABÜRLÜLER

Devletin başında padişah bulunurdu. Zaman zaman şah, hakan, şehinşah gibi unvanlar da kullanmışlardır. Padişahtan sonra vekil-i mutlak denen kişi getirdi. Padişahtan sonra en yetkili kişiydi. Vezir, sayurgal (dirlik), Sadriar da din, yardım ve vakıf işlerini yönetirlerdi. Babürlü ordusu yayalar, attılar ve filli birliklerden meydana gelirdi. Ordunun mali ve idarî işlerine bahsi (Mir Bahsi) bakardı. Türk – Hind devletinde modern ateşli silahlara da önem verildiği anlaşılmaktadır. Taşra teşkilât şube denilen vilayetlere ayrılmıştı. Başlarında sipehsalar unvanı verilen valiler bulunurdu. Babürlüler Cengiz Yasası, Türk töresi ve İslâmi devlet kurallarının sentezini devlet yönetiminde uyguladılar.

D- ÖZBEKLER, KAZAKLAR, CÜZLER

Özbeklerde, Kazaklarda ve Cüzlerde devlet başkanına genel olarak han unvanı verilmiştir. Altın Orda ve onun devamı durumundaki devletlerde de han unvanı kullanılmıştır. Yalnız, Cüzlerde han tayini her zaman irsi yoldan yapılmıyordu; seçimle iş basına gelen hanlar da vardı. Bu devletlerdeki yönetim şekli genel olarak Timurlularda görüldüğü gibi idi. Hepsinde Cengiz Yasası’nın izleri görülür. Ancak, Türk töresi (gelenek ve görenekler) ve İslâmi esaslar yaygın olarak uygulanmıştır, İslâmlığın geniş ölçüde yayılmasından sonra söz konusu devletlerin (İlhanlılar, Çağataylılar dâhil) Türklük ve İslâmlık özellikleri her zaman ağır basmış, ana karakteri olmuştur. Ancak, İslâm çerçevesi dışında kalan, Uygur Türklerinden geniş ölçüde yardım görmesine rağmen Kubilay Hanlığı bu yapılanmanın dışında kalarak eriyip gitmiştir.

E- SAFEVİLER

Akkoyunlu Devleti’nin topraklarında kurulan Safevi Devleti, bütün kurumlarını Akkoyunlular’dan almıştır. Osmanlı üstünlüğü fiili olarak görülünce Osmanlı idarî yapısı taklit edilmeğe başlandı. Devletin başında şah bulunuyordu. Şahtan sonra veziriazam en yetkili insandı. Şeriat hükümlerinin uygulanmasından Divan Beği sorumluydu. Şii-Caferi mezhebinin çoğunlukta olduğu İran’da din adamlarının (ahund) sosyal itibarları çok yüksekti. Hatta bir çeşit imtiyazlara sahipti. İran’da taşra yönetimi eyaletler şeklinde düzenlemişti. Eyaletlerin başında şehzadeler veya görevli memurlar (Beylerbeyi) bulunurdu. Bunlara han veya sultan unvanı verilmişti. Safevi ordusu, önceleri Türkmen süvari birliklerinden meydana geliyordu. Osmanlı yenilgisinden sonra ateşli silahları kullanan birlikler oluşturuldu.

Yönetimde çok sıkı bir disiplin göze çarpmasına rağmen Türk-Moğol beyleri arasındaki mücadele hiç kesilmemiştir. Devletin prensler arasında bölüşümü, beylerin mücadelesi ve çeşitli dış tesirlerden dolayı Timur’dan sonra Uluğ Türkistan’da güçlü bir siyasî birlik kurulamamıştır. Mahalli milliyetçilik denebilecek kabile asabiyeti aşılamamıştır. Bitmez tükenmez beylik mücadeleleri Türkistan’ı yorup bitirmiştir. Çin ve sonraları Rus yayılma siyaseti, küçülmüş ve güçsüzleşmiş Türk hanlıklarını yavaş yavaş ortadan kaldırmıştır. Osmanlı Devleti’nin de zayıflaması sonucunda Türkistan Çin (Doğu Türkistan) ve Rusya (Batı Türkistan, Altın Orda Memleketleri)’ nin sömürgesi olmuştur.

TÜRKİYE SELÇUKLULARI DÖNEMİNDE

DEVLET SİSTEMİ

Bu devirde kurulan Türk devlet ve beyliklerinde Hunlar’dan bu tarafa gelen Türk devlet yönetimi usulleri esas olarak aynen devam etmiştir. Bunun yanında İslâmi devlet yöntemlerinin de benimsendiği görülür. Selçukluların devlet yönetiminde Karahanlı devlet teşkilâtnı model aldıkları anlaşılmaktadır. Ayrıca, İran ve Abbasi idare şekilleri de belirli oranda benimsenmiştir. Türk devletlerinde devlet isimleri boy adlarına göre verilirdi. Hunlar, Göktürkler, Uygurlar gibi. İslâmiyet’ten sonra ise İran ve Arap tesiri ile devleti idare eden hanedan ailesinin adı ile isimlendirilmeğe başlanmıştır. Selçuklular, Aydınoğulları, Osmanlılar gibi. Aslında bu devletler, değişik isimler taşısa da birbirinin devamı durumundadır. Hun, Göktürk, Uygur ve Karahanlı devletleri aynı bölgede ve aynı halka dayalı olarak ve birbirinin devamı olan devletlerdir. Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçukluları da birbirinin devamıdır. Bunlar farklı devletler değildir. Bu bakımdan Türk devlet ve beyliklerinde yönetim, çeşitli dış tesirlere rağmen, esas yapı ve görevini aynen korumuştur. Hunlardan başlayıp binlerce yıl süren tecrübelerden süzülerek şekillenmiştir.

Türkiye Selçuklularında devlet yönetim teşkilât aşağıdaki unsurlardan meydana geliyordu.

A- Hükümdar Ve Saray

Devletin başında bulunanlara sultan unvanı veriliyordu. Sultanlık babadan oğula veya kardeşlere geçerdi. Türk devlet anlayışına göre her hanedan mensubu tahta geçme hakkına sahipti. Yönetimindeki halkın da bu hanedan mensubunu destekleme hakkı vardı. Bu bakımdan, sultan olamayan hanedan mensubunu destekleyenler, başarılı olamadıkları takdirde, cezalandırılmazdı. Sultanlığı en başarılı olan ele geçirirdi. Ancak, bu taht mücadelesi devleti çok yıpratıyordu. Bunun için II. Süleyman Şah (1156–1204) devletin şehzadeler arasında bölüşülmesine son verdi. Sultanlık hevesine kapılan Mes’ud’u öldürttü. Böylece, kardeş öldürülmesi hadisesi başladı

Sultan, devletin taht şehrinde (başkentte) otururdu. Hanedanın diğer üyeleri (şehzadeler) kendilerine verilen vilayetlerde hükümet işlerini yürütürlerdi. Bunlara Melik denirdi. Melikler, atabey (atabeg) adı verilen tecrübeli ve bilgili devlet adamlarının nezaretinde yetiştirilirdi. Böylece, şehzadeler genel kültür ve devlet yönetimi konularında sultan olabilecek niteliklere sahip bir şekilde hazırlanırdı. Askerî, siyasî ve idarî bakımlardan bilgi ve tecrübeyle donatılırdı.

Sultan devletin işlerini adaletle yürütmek, halkın refah ve huzurunu sağlamakla yükümlüydü. Tebaası arasında ırk ve din ayrımı güdemezdi. İlk sultanlar, haftada iki gün halkın dileklerini dinlerler, yılda bir kere mahkemeye giderek haklarında şikâyet varsa kadının vereceği kararı dinleyip uygularlardı.

İslâmiyet’ten önce Türkler, kut sahibi olanların hükümdar olabileceklerine inanıyorlardı. Kut’u, Tanrı verirdi. Tanrı’nın kut verdiği sülaleden kağan çıkardı. Kut, babadan oğula geçerdi. Bu anlayış, İslâmi kurallara uygun düşmemekle beraber, Türkler İslâmiyet’i kabul ettikten sonra da devam etmiştir. Hatta İslâmi bir çerçeve içine girmiştir. Sultanlık, halifenin Allah adına yönetme yetkisini veren fermanla (menşur) meşruluk kazanıyordu. Sultanlar, Tanrı’dan aldıkları yetkiyi kullanıyor gözükseler de güçleri sonsuz değildi. Dini ve örfi kurallar sultanları da bağlıyordu.

Sultanın hükümdarlık alâmetleri vardı. Adına hutbe okunur, Abbasi halifeleri tarafından sancak gönderilerek unvanlar verilir, böylece sultanlığı meşrulaştırılırdı. Sultanların saraydan çıktıktan sonra başı üstünde taşınan çetr (saltanat şemsiyesi)leri olurdu. Sultanın adına para bastırılır, kapısında nevbet (bando, namaz vakitlerinde) çalınırdı. Sultan, yasama görevini fermani, hükümlerle yerine getirirdi. Sultanın fermanları, imza yerine geçer tuğra ile süslenirdi. Sancak, son derece sıkı korunan sultanlık sembollerindendi.

Saray teşkilât doğrudan doğruya sultanın şahsına bağlıydı. Saraylara dergâh veya bargâh da denirdi. Sadece sultanın hizmetini gören saray görevlileri sultanın en güvendiği insanlar arasında seçilirdi. Bunlar, sultanın ev ve günlük hizmetlerini görürlerdi. Sultanın başkentte bulunmadığı zamanlarda ona vekillik etmesi için bir Niyabet-i Saltanat Kurumu kurulmuştur. Sultana vekâlet eden kişiye Naib adı verilmektedir. Sultanın ölümünden sonra genellikle, büyük oğul tahta geçerdi. Ancak, bazen küçük oğulun daha sultanın sağlığında tahtın varisi (veliaht) ilân edildiği de olurdu. Bu da saltanat kavgalarına yol açmıştır.

Türkiye Selçuklularındaki saray teşkilât Büyük Selçuklu Devleti’nden fazla farklılıklar göstermez. Bazı küçük ilaveler görülür. Sarayın ihtiyaçları için kurulan fırın, mutfak, ahır gibi ünitelerin yönetimi ve harcamalarından sorumlu olan üstaddar bunlardan biridir. Şehzadelerin eğitimi ile uğraşan Şehzadegan Mektebi adlı bir ünite de yer alıyordu. Sultanın kız çocuklarının da eğitildiğini görmekteyiz. Kızların öğretmenlerinin kadınlardan seçildiği anlaşılmaktadır. Saray hizmetinde tabibler de bulunmaktaydı.

B- MERKEZ TEŞKİLÂTI

Türkiye Selçuklularında, Büyük Selçuklularda olduğu gibi, devletin bütün işleri divan (hükümet) da görülürdü. Divanlar ve görevleri şunlardır:

1-. Büyük Divan: “Divan-ı Saltanat” da denirdi. Büyük Divan’a Sultan, çoklukla da vezir başkanlık ederdi. Vezir, sultanın en büyük ve en yetkili yardımcısıdır. Büyük Divan, devletin merkezinde bulunurdu. Bu divana Osmanlılar Divan-ı Hümayun adını vereceklerdir. Devletin bütün işlerinin görüşülüp karara bağlandığı Büyük Divan’ın çalışma şekli şu şekildedir.

Divan toplantı salonuna sofa denir. Vezir burada kurulan divana oturur. Devatdar tarafından vezirlik sembolü divit önündeki masaya konur. Vezirin sağ ve soluna münşi adı verilen divan kâtipleri ve tercümanlar oturur. Naib, İstifa, Arz, Tuğra, İsraf divanları başkanları (bakanlar) da yerlerini alırlar. Pervaneci ve beylerbeyi de divan toplantılarına katılırdı. Tercümanlar, yabancı ülkelere gönderilerek mektupları ilgili dilde yazarlar, divanda, tercümanlık ederlerdi.

Divanın bütün karar ve işlemleri ile mali ve toprakla ilgili kayıtlar Büyük Divan Defterleri (Defatir-i Divan-ı Ala) ne kaydedilirdi. Bir önceki divanda verilen kararlar Kabız-ı Divan adı verilen görevli tarafından vezire gösterilir varsa gerekli düzeltmeler yapılıp onaylandıktan sonra Divan toplantısına son verilirdi.

Divanın güvenliği Emir-i Şemşir tarafından sağlanırdı. Divan kayıtlarının Arapça, sonradan Farsça tutulması Türkçe açısından talihsizlik olmuştur. Divan, bu günkü Bakanlar Kurulu gibi değerlendirilebilir. Büyük Divan’ı meydana getiren divanlar şunlardır:

2- Niyabet-i Saltanat Divanı: Kendilerine son derece güvenilen yönetici veya kumandanlardan seçilirdi. Bunlara Nâib denirdi. Nâib, sultanın merkezde bulunmadığı zamanlarda, sultanın yetki ve görevine giren işleri yürütürdü. Türkiye Selçukluları Moğol hâkimiyetine girince, Moğollar ikinci bir naib görevlendirdiler. Bunlara Naib-i Hazret denir ve Tebriz’de oturan hükümdarı temsil ederdi.

3- İstifa Divanı: Devletin bütün mali işlerini yürüten bu divanın başkanına Müstevfi adı verilirdi. Gelir gider, vergi koyma ve toplama konularında yetkili idi.

4- Arz Divanı: Başkanına Emir-i Arz denirdi. Ordunun aylık ve teçhizat işlerim görür ve kontrol ederdi.

5- Tuğra (İnşa) Divanı: Devletin iç ve dış yazışmalarını hazırlardı. Arapça ve Farsçayı iyi bilen bilgin ve edipler arasından seçilen şahıslardan meydana getirdi. Başkanına Tuğrai unvanı verilirdi.

6- İsraf Divanı: Bu divan devletin askerî yargı dışında kalan bütün mali ve idarî işlerini denetlerdi. Memleketin gerekli görülen yerlerine de müfettişler yollayabilirdi.

C- Taşra TEŞKİLÂTI

Memleket vilayetlere ayrılmıştı. Vilâyetlerin başında melikler veya merkezden tayin edilen valiler veya emirler bulunurdu. Vilâyetlerde de daha küçük ölçüde görev yapan divanlar iş görürdü. Melikler, Büyük Divana değil doğrudan doğruya sultana bağlı idiler. Bayrakları olup nevbet çaldırabilirlerdi.

Taşrada merkez teşkilâtnın küçük bir örneği bulunurdu. Vezir ve divanları vardı. Taşra, Büyük Divan’ın kararlarına aynen uyardı. Vilâyetlerde asayişi subaşılar adalet işlerini kadılar düzenlerdi. Kale komutanlarına dizdar denirdi. Belediye işlerini yürütenlere de muhtesip adı verilirdi. Uçlardaki vilayetlerin basında Uç Beyi veya vali bulunurdu.

D- Askerî Teşkilât

1- Merkez

Türkiye Selçuklularında ordu; hassa, dirlik, Türkmen ve tâbi devlet askerleri olmak üzere dört unsurdan oluşurdu. Bu yapıdan da anlaşılacağı gibi Büyük Selçuklu askerî teşkilâtından farklı değildir.

Hassa Birlikleri, çeşitli kavimlerden (Rum, Rus, Gürcü ve çeşitli Türk boyları) köle ve esir almak suretiyle oluşturulurdu. Bunlar sarayda (Gulamhane) özel olarak yetiştirilir, ince bir terbiyeden geçirilir, İslâmi bilgiler öğretilirdi. Bunlar doğrudan doğruya sultana bağlıydılar. Yaya (piyade) ve atlı (süvari) lardan meydana gelirdi. Seçkin komutanlarca idare edilirdi. Gulaman-ı Saray’dan çok değerli devlet adamı ve kumandanlar yetişmiştir. Bu askerlere ücret ödenirdi.

Türkiye Selçukluları, merkezi idareyi güçlendirmek için kapıkulu sistemine önem vermişler, böylece Türkmen beylerinin etkisini kırmak istemişlerdir. Ancak, bu konuda başarılı olamamışlardır.

2- Dirlik Askerleri

Dirlik Askerleri (Sipahiyan), iktadan geçimini sağlayan askerlerdir. Devletin esas kuvvetini oluşturur. Tamamı Türk ve atlıdır. Bu bakımdan Selçukluların uyguladığı askerî ıkta sistemi çok önemlidir. Ikta askerlerinin en küçük birliği 50 kişiden oluşup başında bir komutan bulunurdu. Bunlar genellikle vilayetlerde oturan subaşılara bağlıdır. Subaşılar vilayetin dirlik ve düzenliğinden de sorumluydu. Subaşılar, Türkiye Selçuklularında bölgenin efendisi (sahibi) değil, sadece amiri idi. Ordunun basında melik’ül-ümera (beylerbeyi) denilen bir başkomutan yer alırdı. Beylerbeyi başkentte otururdu. Karakoyunlu ve Akkoyunlularda başkomutana Emir-i Azam denirdi.

3- Türkmen Birlikleri

Ülkenin sınır bölgesinde kurulan uç beylerinin askerleridir. Savaşa daima hazır olan bu birlikler en vurucu güçlerdendi. Bunlar ülke sınırlarını korur, düşmana ani baskınlar düzenleyerek taarruz güçlerini kırarlardı.

4- Bağlı Askerî Birlikler

Bu birlikler ise Konya’ya çeşitli şekillerle bağlanmış ülkelerin askerleri olup Selçuklu ordusuna katılırlardı. Türkiye Selçuklularında melik, vali, vezir gibi yüksek dereceli idarecilerin de kuvvetleri vardı. Ayrıca, gerektiği zaman paralı asker de toplanırdı. Zaman zaman 100.000 kişiyi bulan Türkiye Selçukluları ordusu en gelişmiş savaş araç gereçleri ile donatılmış, devrin en güçlü ordusu idi. Ordu seferde iken seyyar hastane ve seyyar hamamların kurulması çok dikkat çekicidir.

Türkiye Selçuklularının ordusu öncü, sağ, sol, kanat, artçı, saka ve merkez hatlarından meydana gelirdi. Ok, yay, kılıç, kalkan, kargı, gürz (topuz), nacak, mancınık, gülle gibi silahlar kullanılırdı. Okçu, mancınıkçı, neftçi ve kale delicileri önemli görevler yaparlardı.

5. Deniz Kuvvetleri

Türk denizciliğinin temeli İzmir’de bir beylik kuran Çaka (Çakan) Bey tarafından atılmıştı. Çaka Bey Koyun Adaları Savaşında Sakız’ın kuzey doğusunda Bizans donanmasını yok etmişti. 19 Mayıs 1090 tarihinde kazanılan bu zafer, Türk Deniz Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi olarak kutlanır.

Türkiye Selçukluları Karadeniz ve Akdeniz’de bulunan bazı liman şehirlerinin fetihleri ile denizcilik faaliyetlerine hız verdiler. Antalya (1207)’nın fethi ile donanma yapımına başlandı. Sinop’ta tersane kuruldu. Bu şehir Karadeniz Türk deniz filosunun üssü haline gelmiştir. Akdeniz’deki Alaiye (Alanya) şehrinde devrin en ileri teknolojisine sahip bir de tersane kurulmuştur. Bu faaliyetlerin yanında Aydınoğulları Beyliğinin de güçlü bir donanmaya sahip olduğunu bilmekteyiz. Gazi Umur Bey donanmasının gücüne dayanarak Bizans’ın iç işlerine bile karışmıştır. Menteşe ve Karesi beyliklerinin de donanmaları vardı. Selçuklu deniz kuvvetlerinin teşkilâtlanması hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Ancak, donanmayı Emir’ül-Sevahil (Sahiller Emiri) veya Reis’ül-Bahr (Deniz Reisi) unvanı verilen komutanların idare ettiği bilinmektedir.

E- Adliye TEŞKİLÂTI

Türkiye Selçuklularında yargı sistemi, diğer Türk-İslâm devletlerinde olduğu gibi şer’i ve örfi diye ikiye ayrılırdı. Şer’i sistem İslâm Hukuku (fıkıh) na dayalı idi. Bu çeşit davalara sultan veya vezir tarafından tayin edilen kadılar bakardı. Baş kadı (Kaadi’il-Kuzad) Konya’da otururdu. Bütün kadıları denetlemek, yetkisi ve görevi idi. Kadılar; evlenme, boşanma, miras, nafaka, vasilik ve borç davalarına bakar; noterlik ve vakıfların yönetim işlerini yürütürlerdi. Kadıların kararı kesindi. Ancak, isabetsiz kararları diğer kadılar tarafından altı imzalanarak sultana arz edilebilirdi. Askerlerin şer’i davalarına da kadı-asker (kazasker, kadı-i leşker) bakardı. Bunlar ordu kadıları idi.

Örfi yargı, geleneklere göre düzenlenen kanunlara aykırı hareket edenleri yargılardı. Huzur ve düzeni bozanlar, amirlere itaatsizlik edenler, siyasî suçlular bu mahkemede yargılanırlardı. Örfi yargının başında Emir- Dad (Adalet Bakanı) bulunurdu. Yargı teşkilât hükümet dışında yer almıştır. Bunun için divanda yer almazlardı. Böylece, siyasî baskı ve telkinlerden adalet sistemi uzak tutulurdu.

F- Haberleşme TeşkilÂtı

Selçuklular süratli haber alma teşkilât meydana getirmişlerdir. Posta hizmetleri sivil ve askerî amaçlara hizmet edecek şekilde organize edilmiştir. Gizli istihbarata ayrı bir önem verilmiştir.

G- Toprak İdaresi

Selçuklu toprak idare sistemi askerî ve idarî kurumların en önemlilerindendir. Bu sistem, eski Türk toprak idare sisteminin yeni şartlara uydurulmasından doğmuştur. Böylece, konar-göçer Türkmenler iskân edilmiş, devletin geliri ve üretimi artırılmış, devlet ücret ödemeden muazzam bir askerî kuvvete sahip olmuştur. Bu sisteme, Selçuklular zamanında askerî ikta adı verilmektedir.

Türkiye Selçuklularında toprak devletin malı kabul edilmiştir. Bu topraklara miri arazi denmiştir. Miri araziler görev karşılığı olarak yüksek dereceli devlet görevlilerine verilirdi. Devrin Türkiye’sinde, toprak idaresi has, ikta, mülk ve vakıf olmak üzere dört şekilde karşımıza çıkar.

1- Has Arazi: Hükümdara tahsis edilen arazidir. Geliri sadece sultana aittir.

2- İkta Arazisi (Dirlik): İkta sahipleri bir çeşit kiracı durumundadır. Devletten aylık almazlar. Kanunda belirtilenin üstünde veya dışında ücret alamazlar. Kanuna aykırı hareket edenler, toprağı sebepsiz yere üç yıl boş bırakanlar ve görevden çıkarılanlardan ikta geri alınır, ikta sahipleri çiftçilere tohumluk ve çift hayvanı verir, böylece verimi artırmaya çalışırlar, iktalar satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamaz.

Görevliler, görevde kaldıkları sürece ikta sahibi olabilirlerdi. Askerlere tahsis edilen iktalar babadan oğula, aynı hizmeti devam ettirmeleri kaydıyla, geçebilirdi. Hükümdarın değişmesi halinde ikta izinleri (berat) yenilenir, değiştirilir veya iptal edilirdi.

3- Mülk Arazi: Miri araziden, başarılı hizmetleri görülen devlet adamlarına verilen topraklardır. Mülk arazi, sahiplerince istedikleri gibi tasarruf edilebilir. Ellerinden alınamaz, çocuklarına miras kalır. Mülk arazileri, gerçek anlamda bir özel mülkiyettir.

4- Vakıf Arazi: Miri ve mülk arazilerinden bazı topraklar belirli gayeler için tahsis edilirdi. Bu toprakların gelirleri vakfiye denilen şartlar uyarınca hedef gösterilen yerlere harcanırdı. Vakıf gelirleri, amaçlarının dışında harcanamazdı. Kendilerine mülk sistemi ile toprak tahsis edilen devlet adamlarının büyük çoğunluğu, söz konusu mülk gelirlerini vakıf haline getirmişlerdir. Türkiye Selçukluları zamanında çok gelişen bu sistem tamamen sosyal refahı amaçlamıştır. Mülk arazilerin vakıf haline getirilmesi suretiyle önemli ve büyük sosyal hizmetler gerçekleştirilmiştir. Medreseler, camiler, köprüler, hastaneler, imaretler ve bunlara benzer çeşitli kurumlar vakıflar yoluyla kurulmuş ve desteklenmiştir. Bu eserleri günümüzde de görmek mümkündür.

Son derece mükemmel işleyen toprak sistemi Moğollar zamanında bozulmuştur. İktalar yurtluk, mülk haline getirilmiş, böylece amacından saptırılan miri toprak sistemi önemini kaybetmiştir.

OSMANLILARDA DEVLET YÖNETİMİ

A- DEVLET ANLAYIŞI

Osmanlı yönetim sistemi Türk ve İslâm devletleri gelenekleri ile Orta Doğu’daki eski yönetim anlayışlarının bir sentezi durumundadır. Hunlardan başlayıp Göktürk, Uygur, Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devlet anlayışı Osmanlılarda bütün çizgileri ile kendini gösterir. Başta Abbasi Devleti olmak üzere çeşitli İslâm devletlerinin yönetim şekillerinden etkilenir. Sasani ve Bizans(Roma) tesiri de yer yer görülür. Türkler, Ötüken’den İstanbul’a gelene kadar karşılaştıkları kültür ve medeniyetlerin çeşitli unsurlarım almaktan çekinmemişler, bunları kendi potalarında eritip benimsemişlerdir. Bundan dolayı Osmanlı devlet anlayışım iyi kavrayabilmek için eski Türk devlet anlayışım gözden geçirmek gerekir.

Osmanlı devlet anlayışının temelinde hükümranlık, adalet ve nizam (düzen) ilkeleri yatar. Bu anlayışa göre, ülke (mülk) düzeninin temeli adalettir. O halde adalet ve hükümranlık birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Çünkü adalet mülkün temelidir. Daire-i Adliye (adalet dairesi) diye belirtilen bu görüş çerçevesinde şekillenen yönetim anlayışının unsurlarım şu şekilde açıklayabiliriz.

1- Hükümranlık Anlayışı

Osmanlı hükümdarlarının hâkimiyet kaynağı da ilahi idi. Kut terimi geçmemekle beraber, hükümranlıklarına meşruiyet kazandırmak için, soylarım ısrarla kut sahibi kağanlara dayandırmaktadırlar. Bu hayalî şecere ile kut sahibi olduklarım göstermek istiyorlardı. Nitekim Osmanoğullarının kanının akıtılmaması için ibrişim iple boğulmaları, saltanat kavgasına kalkışan şehzadelere karşı saygısızca davranan kişilerin yok edilmesi hep bu kutlu aile anlayışının sonuçlarıdır. Buna göre, Osmanoğulları, halkı idare etmek üzere Tanrı tarafından görevlendirilmiştir. Halk, Tanrı’nın kutsal emanetidir. Halk, ulu’1-emr olan padişaha mutlak surette itaate mecburdur.

2- Adalet, Huzur ve Barış

Osmanlı Devleti’nin yönetiminde ölçü adaletti. Adalet dağıtımında din, dil, soy ve cins ayrımı yapılmazdı. Bununla içte huzur sağlanıyor, reayanın devlete güveni ayakta tutuluyordu. Barışın tehlikeye girmesi halinde savaş ilan edilirdi.

3- Halk

Osmanlı halkı Müslim ve gayri Müslim olmak üzere iki kısma ayrılır. Gayri Müslim halka zımmi denir. Bu isimlendirme bir İslâm geleneğidir. Müslüman olmayan halk cemaatleri meydana getirir. Cemaatlere millet de denmiştir. Bir bütün olarak Osmanlı halkına reaya denir. Reaya Osmanlı tebaasını meydana getirir.

4- Milli Şuur

Osmanlıların kuvvetli bir dil ve tarih şuuruna sahip olduklarım görmekteyiz: Osman Bey, adına hutbe okutmağa karar verdiğinde, kendisinin Oğuz Han’ın soyundan geldiğini söylemiş, bu bakımdan hutbe okutmak hakkına sahip olduğunu belirtmiştir. Osmanlılar, tarihlerini Türkiye Selçukluları, Büyük Selçuklular ve Karahanlı zinciri ile Oğuz Han’a bağlıyorlardı.

Osmanlılar, Selçukluların aksine Türkçeye önem vermişlerdir. 2. Murad Han’ın Türkçe telif ve tercüme çalışmalarım teşvik etmesi çok önemli bir davranıştır. Türkiye beylikleri döneminde başlayan Türkçenin devlet dili (resmi dil) olarak kullanılması kuralı, Osmanlılarla kökleşmiştir.

5- Cemaatlerin idaresi ve Din Hürriyeti

Osmanlı yönetiminde yaşayan çeşitli din ve soya mensup insanların uyum içinde bulunmasına özen gösterilmiştir. Milletlerin çekişmesine, din ve mezhep çatışmasına fırsat verilmemiştir. Medeni hukuku ilgilendiren bütün işlemler cemaatlerin dini kuruluşlarına terkedilmiştir. Hatta bazı yörelerdeki mahalli idare şekillerine dokunulmamış, aynen kalmasına izin verilmiştir. Osmanlılar, devlete karşı olmamak kaydıyla hiçbir dini hareketi engellememiştir.

6- Merkeziyetçilik

Türk devletlerinin merkezi yönetimleri, Osmanlılara gelinceye kadar çok zayıftı. Osmanlılar, eski Türk geleneği olan, ülkenin hanedan ailesine ait olduğu düşüncesini II. Murad zamanında terk ettiler. Ülkenin sahibi olarak padişah ve erkek çocukları kabul edildi.

7. Devlet Hizmetleri

Osmanlı Devleti, bu gün anlaşıldığı gibi bir sosyal devlet değildi. Devlet, topladığı vergilerle halkın huzurunu, güvenliğini ve barış içinde yaşamasını sağlamak için çalışmalar yapardı. Bayındırlık, sağlık ve eğitim hizmetleri ise, vakıflar aracılığıyla, varlıklı kişiler tarafından gerçekleştirildi. Osmanlı Devleti, bu hizmetlerin gerçekleştirilmesinde sadece düzenleyici (nazım) rol oynamıştır.

8- Şer’i Kurallar

Tamamen özel hukuk atanma giren alanlarda geçerli kılınmıştır, İslâm özel hukuk uygulamaları aynen benimsenmiş, bunlara dokunulmamıştır. Tabiatıyla bu kurallar, Müslüman topluluklara uygulanmıştır.

9- Örfi Kurallar

Şeriata aykırı olmamak üzere, padişahların koyduğu hukuki kurallardır Türk hukuk sisteminde var olan hükümdarların yasama yetkisini, Osmanlı padişahları çıkardıkları fermanlarla kullanmışlardır. Fermanların dayanağı tecrübelerdir. Asırların birikimi sonucu oluşan bu hukuk sistemine örfî hukuk (adet hukuku) denilmektedir. Bu şişleme dayanılarak çıkarılan kanunlar da hakani veya sultani kanunlar diye adlandırılmıştır. Padişahların çıkardığı fermanlar, bir başka padişah tarafından kaldırılmadığı sürece geçerliliğini korurlar. Bunlara kânun-ı kadim (eski kanun) denirdi. Osmanlı padişahları arasında kanun koyuculuğu ile en tanınmış olanı I. Süleyman’dır. Örfi Hukuk alanında Türk Töresi denilen İslâmiyet’in kabulünden önceki eski Türk hukuk kurallarından da yararlanılmıştır.

10- Nizam–ı Âlem

Fetihten sonra, Osmanlı Devleti’nin başkenti İstanbul olmuştur, İstanbul, kısa bir süre Büyük Roma’nın, 395–1453 arasında da Doğu Roma’nın başkentliğini yapmıştır. Romalılar Pax Romana (Roma barışı) yı gerçekleştirmişlerdir. Osmanlı Devleti de Osmanlı Barışı (Pax Ottomana) nı kurmağa çalışmıştır. Buna Nizam-ı Âlem (Dünya Düzeni) denmiştir. Söz konusu misyonu yüklenen Osmanlılar, bunun için, devletlerine devlet-i ebed-müddet (sonsuza kadar yaşayacak devlet) sıfatını vermişlerdir. Osmanlılar, Nizam-ı Âlem ile kamu düzenini de anlatmak istemişlerdir. Osmanlı Devleti’nde Nizam-ı Âlem anlayışının, din ve devlet birliğinin temsilcisi (sembolü) padişahtır.

11- Padişah

Osmanlı hükümdarlarına genel olarak padişah denirdi. Değişik çevrelerde ve zamanlarda sultan, han, hakan, hünkâr unvanları da kullanılmıştır. 1517 yılından sonra Müslümanların lideri, yani halife unvanını da taşıdılar, ilk Osmanlı halifesi I. Selim’dir. Padişah-halife, devletin ve dinin birlik sembolü idi.

Osmanlı padişahının, Osmanoğulları (Al-i Osman) soyundan gelen erkek çocuklardan olması şarttır. Osmanlı Devleti süresince bunun aksi düşünülmemiştir. Padişahın yetkileri mutlaktır; tartışılmaz. Osmanlı padişahları yasama, yürütme ve yargı kuvvetlerini şahıslarında toplanmışlardır. Aynı zamanda halifedirler. Bu bakımdan, sadece Osmanlı ülkesinin değil, bütün Müslümanların da lideridir. Abbasi halifeleri gibi Allah’ın yer yüzündeki gölgesi (mecazi anlamda) dirler. Merkezi otoriteyi temsil eden padişaha itaatsizlik, kesin olarak ölümle cezalandırılırdı. Hutbe, sikke, tabi (davul), sancak (bayrak) ve tuğ Osmanlı hakanlık sembolleridir. Padişahla ilgili yer veya makam şahane veya hümayun terimleri ile anılır: Orduyu Hümayun, Memalik-i Şahane gibi.

Bütün bu yetki ve unvanlarla donatılmış padişah, emir ve işlemlerinde çeşitli kayıtlara bağlı olarak davranmak mecburiyetindeydi. İlahi bir niteliği yoklu. Bu bakımdan, firavun (Mısır), Sezar (Roma) ve kisra (İran) kağan (eski Türk) gibi hükümdarlara benzemezdi. Mutlak yetkilerini örften doğan kurallara, kendisinden önce çıkarılmış fermanlara (kanun-i kadim) ve şer’i hükümlere uymak; adalet dairesine göre davranmak mecburiyetindeydi.

Devlet ileri gelenleri, padişahın bazı düşüncelerinin divanda görüşülmesini isteyebiliyorlardı. Kanuni, Cerbe deniz savaşı gibi önemli bir savaşın galibi Piyale Paşa’yı “iki yıl önce beylerbeyliğine terfi etti, şimdi vezirlik verilmesi kanuna aykırıdır.” diyerek terfi tekliflerim reddetmek mecburiyetinde kalmıştır. III. Mustafa’nın Mora İsyanının bastırılmasında önemli hizmetleri geçen Müderris Osman Efendi’nin iki derece yükseltilmesini irade buyurmuş, fakat Şeyhülislam, “iki rütbe yükseltilmesi kanun” olmadığı gerekçesiyle iradeyi uygulamamıştır.

Osmanoğullarının erkek çocuklarına, Tanzimat’a kadar Şehzade, Tanzimat’tan sonra da efendi denmiştir. Şehzadeler 5–6 yaşlarından itibaren hoca tutularak eğitim öğretime başlatılırdı. XVII. yüzyıla kadar şehzadeler sancaklara sancak beyi olarak gönderilirdi. Buna sancağa çıkma denirdir. Çok sıkı bir eğitim ve öğretimden geçen şehzadeler, sancaklarında devleti yönetme tecrübesini kazanırlardı. Şehzadelere, tecrübeli devlet adamlarından seçilen lalalar yardım ederdi. Şehzadeler, XVII. yüzyılın basından itibaren İstanbul dışına çıkarılmamıştır. Bunlar, sarayda Şimşirlik veya kafes denilen bölüme kapatıldılar.

XVII. yüzyıla kadar, Osmanlı tahtına geçiş konusunda bir kural yoktu. Genel kanaat en büyük şehzadenin tahta geçeceği şeklindeydi. Ancak, şehzadeler arasında taht kavgaları eksik olmadı. Bu durumda, devleti yönetenlerin tercihleri, padişahı belirlemede etkili oldu. Asker ve sivil yöneticilerin şehzadenin padişahlığını tanımasına biat denir. Biat geleneği, Hz. Ebu Bekir’in halife seçilmesine dayanır.

Kendisinden önceki Osmanlı uygulamalarını bir araya getirip onlara yeni hükümler ekleyen (Kanunname-i Al-i Osman) Fatih, devletin devamlılığı için, padişah olanın diğer şehzadeleri ortadan kaldırmağa izin ve imkân veriyordu. I. Ahmet (1603–1617) zamanında, tahta geçme usulü kesin ve açık bir kurala bağlandı. Buna göre en yaşlı ve olgun şehzade Osmanlı tahtına geçebilecekti. Bundan sonra şehzade idamları son bulmuştur.

Kuvvetli bir merkeziyetçi anlayışa dayalı olarak mutlak yetkilerle donatılmış Osmanlı padişahları, devleti yönetirken tek başına bırakılmış değildi. Padişaha yönetimde yardımcı olan, ona bağlı olarak yetki kullanıp görev gören çeşitli merkez ve taşra teşkilâtları mevcuttu. Ancak bu üniteler, padişahın mutlak, devredilemez ve ortak olunamaz hükümranlığını gerçekleştirilmesi için görev yapabilirlerdi.

B- MERKEZ TEŞKİLÂTI

Osmanlı Devleti’nin yönetim merkezi (pay-i taht, başkent) İstanbul’du. Söğüt, İznik, Bursa ve Edirne şehirleri de Osmanlı Devleti’ne başkent olmuştu. İstanbul’a; Der-saadet, Asitane, Der-i Aliyye, İslâmbol gibi isimler de verilmiştir. Osmanlı tarihçileri, pay-ı taht-ı cihan (dünyanın baş- kenti) demişlerdir.

Padişah İstanbul’da oturur, dolayısıyla devletin bütün birimleri de buradan yönetilirdi. Üç kıtaya yayılmış Osmanlı topraklarının idaresi İstanbul’daki saraya bağlıydı. Saray teşkilât, Osmanlı yönetiminin beynidir.

1- Saray

Padişahın resmi ve özel hayatının geçtiği, devlet yöneticilerinin yetiştiği saray, Osmanlı devlet teşkilâtnda ayrı bir öneme sahiptir. Fatih zamanında yaptırılan Topkapı Sarayı, XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar yönetim merkezi olmuştur. Enderun ve Harem-i Hümayun ile Birûn bölümlerinden meydana gelmiştir. Enderun ve Birûn üniteleri Babü’s-sa’ade adı verilen kapı ile ayrılmıştı. Hz. Peygamberin hırkası ve diğer Kutsal Emanetler (Emanat-ı Mukaddese) de bu sarayda, Hırka-ı Saadet Dairesi’nde korunmaktadır. Saray, Osmanlı ülkesinin yönetim, nitelikli insan ve moda merkezi durumundaydı. Sarayda üstün bilgili, kültürlü ve zevk sahibi olarak yetiştirilen insanlar ülkenin dört bir yanında, çıkma denilen usulle görevlendiriliyordu. Böylece sarayda öğrenilip uygulanan gelişmiş yaşama tarzı devletin her tarafına taşınıyordu.

Harem: Aslında Harem-i Hümayun olarak anılır. Kadınların yaşadığı saray bölümüdür. Padişah, haremde yaşayan şehzadeler ve harem ağaları dışında hiçbir erkek buraya giremezdi. Harem’i kızlar ağası (harem ağası) ile hazinedar denen usta cariyeler yönetirlerdi. Harem’e alınacak kızlar çok sıkı dini ve milli terbiyeden geçirilir, yeteneklerine göre güzel sanatlar öğretilirdi. Terbiyelerine halife adı verilen kadın hocalar bakardı. Cariyelikten başlamak üzere derece derece yükselebilirlerdi. Cariyelerin bir kısmı, kapıkulundan biri ile evlendirilirdi. Böylece, yöneticilerin merkeze bağlılığı pekiştirilirdi. Kapıkulu ile evlenen cariyeler, kocaları ile birlikte Osmanlı ülkesinin her yanına gidiyorlardı. Bu yolla, sarayın incelmiş kültürü, erkek ve kadın cinsleri ile memleketin her yanına yayılıyordu.

Padişah hanımlığına yükselen cariyelere haseki veya kadın (katun/ hatun) efendi denirdi. Padişah anaları valide sultan unvanını taşırdı. Padişah hanım ve analarının politikaya karıştıkları bilinmektedir. Kösem gibi şahsi ihtiraslarını tatmin için uğraşanlar olduğu gibi, Turhan gibi devletin esenliğe çıkması için gayret gösteren valide sultanlar da görülür.

Enderun: Sarayın padişaha ayrılan bölümüdür. Arz Odası denilen yer buradadır. Padişah, bu odada, elçileri ve devlet ileri gelenlerini kabul ederdi. Görüşme sırasında musluklardan su akıtılarak konuşmaların duyulmaması sağlanırdı. Harem de sarayın bu bölümünde yer alır. Enderun, padişahın resmi ve özel hayatının geçtiği saray ünitesidir. Enderun’da, Kapıkulu sistemi içinde, padişahın güvendiği, bilgili, yetenekli ve tecrübeli devlet adamları yetiştirilirdi. Enderun, bu açıdan bakıldığında, asker ve sivil yöneticiler yetiştirilen bir okuldu. Burada yetişen nitelikli insan, yeteneklerine göre çeşitli yönetim ve askerî birimlere dağıtılırdı. Kapıkulu sistemi devşirme usulüne dayanıyordu.

Buna göre, devşirilen erkek çocuklardan yetenekli görülenler çeşitli saray okullarına gönderilirdi. Bunlara içoğlanı denirdi. Saray okullarında Türk ve İslâm kültürü öğretilen içoğlanları arasında sıkı bir eleme yapılarak Topkapı Sarayı(Enderun) na alınırdı. Enderun’da Büyük ve Küçük odalarda çok ciddi bir eğitime tabi tutularak Türk ve İslâmi ilkeleri konusundaki bilgileri pekiştirilirdi. Enderun’daki koğuşlara oda denirdi. Bu odalar, birer eğitim üniteleridir. Odalarda eğitimlerini tamamlayanlar arasında yeniden bir seçme yapılarak bir kısmı saraydaki hizmet için ayrılır, geriye kalanlar da çıkma suretiyle Süvari Ocakları gönderilirdi.

Büyük ve küçük odalardan sarayda kalmak üzere seçilenler, hizmet ve eğitim odalarına gönderilirdi. Bu odalar; Kiler (Sofra hizmeti), Hazine (Padişahın özel hazinesi), Seferli (müzisyen, hanende, pehlivan, berber vs) ve Hasoda, padişahın günlük hizmeti ve korunması ile görevli en yüksek den ibaretti. Odaların başında ağa unvanlı bir amir bulunurdu. Çıkma usulüyle ağalar, sancak beyliğinde, odada yetişen içoğlanları da Birûn’da görevlendirilirlerdi.

Birûn: Topkapı Sarayı’nın Enderun dışında kalan bölümüdür. Dış, taşra demektir. Birûn’da padişahın taşra hizmetlerini gerçekleştiren birimler bulunurdu. Buradaki hizmetlerde çalışanlara da Birûn halkı denirdi. Birûn’da sosyal ve siyasî hayatın gerektirdiği çalışmaları yapan çeşitli üniteler vardı. Eğitim, hekimlik, imamlık, çeşitli eminlikler, avcılık, terzilik; kuyumculuk, mutfak (matbah-ı amire) ve daha nice çeşitli hizmetlerde çalışan görevlilerin bulunduğu bir saray bölümüdür. Birûn balkının en önemli kısmını yeniçeriler meydana getirir. Altı bölükten meydana geldiği için Altı Bölük Halkı da denen Kapıkulu Süvarileri de Birûn halkındandır. Mehterhane de burada bulunurdu. Mehterhaneden Mir-i Âlem (Emir-i Âlem) sorumluydu. Seferde sancakların önünde yürür ve ak âlem denilen sancağı taşırdı.

2- İstanbul’un Yönetimi

İstanbul şehrinin, Osmanlı merkez yönetiminde özel bir yeri bulunmaktadır. Osmanlılar, Anadolu’dan getirilip iskân edilen Türk nüfusla, İstanbul’un hızla Türkleşmesini sağladılar. Şehri çeşitli Türk mimari eserleri ile donattılar, İstanbul, kısa zamanda Türk ve İslâm dünyasının göz bebeği oldu; adeta kutsal bir kimliğe kavuştu. Uzun süre dünyanın en kalabalık şehri olan İstanbul’un yönetimi, padişahın da orada oturması sebebiyle çok önemli bir hizmet sayılmıştır. Kalabalık nüfusun beslenmesi, huzur ve güvenliğin sağlanması için İstanbul yönetimi ayrı ele alınmıştır.

İstanbul’un ve buradaki hizmet birimlerinin yönetiminden sadrazam sorumludur. Çünkü sadrazam en yüksek örfi yetkiye sahip padişah memurudur. İstanbul’daki her türlü seyfıye, ilmiye ve kalemiye sınıfının, diğer illere göre, en yüksek derecelileri de İstanbul ‘da bulunurdu. Sadrazam sefere çıktığı zaman, yerine sadaret kaymakamı bırakırdı. Diğer bölgelerden gelip İstanbul ‘da süresiz veya uzun süreli kalma özel izne bağlıydı. Devletin yönetim, ticaret, kültür ve moda merkezi olan İstanbul’a, bazı il tarım ürünlerinden belirli bir miktarı da tahsis edilmiştir. Böylece artan nüfusun doğurduğu beslenme ihtiyacı karşılanabilmiştir.

3- Divan-ı Hümayun

Padişahın elinde bulundurduğu yasama, yürütme ve yargı güçlerinin uygulanabilmesi için, yönetim merkezinde bir divan oluşturulmuştur. Divan geleneği Orta Doğu ülkelerinde Sasanilerden bu yana görülmektedir. Sasani kaynaklı bu merkez yönetim birimini, çeşitli İslâm devletlerinden sonra Türkler de kabul etmiştir. Osmanlılar, divan teşkilâtnı Selçuklulardan alıp uygulamışlardır.

Osmanlılar, divana Divan-ı Hümayun adını vermişlerdir. Divan, padişahın tekelinde bulunan yasama, yürütme ve yargı güçlerinin uygulama aracıdır. Yargı ve yönetim (yürütme) de en üst kurumdur. Divan-ı Hümayunca bu görevlerin yüklenmesi, merkezi yönetim anlayışının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu bakımdan, Osmanlı yönetiminde divanın büyük önemi vardır. Ülkenin en uzak köşesindeki reaya da divana ulaşabilmektedir. Halk, şikâyetini bizzat veya bölgesinin kadısı aracılığıyla yapabilmektedir Haksızlığa uğrayan, zulüm gören, mahalli adli teşkilât tarafından aleyhine karar verilen hangi, din ve ırka mensup otursa olsun herkes hakkını buradan arayabilirdi

a- Kuruluşu: Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde divan, padişahın başkanlığında toplanırdı. Fatih’in çıkardığı bir kanunnameyle (1475) padişahlar, başkanlık etmekten çekildiler. Yerlerine sadrazamlar başkanlık etmeğe başladılar. Divanda şu üyeler yer alırdı:

1. Kubbealtı vezirleri: Birinci vezir sadrazam olmak üzere rütbelerine göre sıralanırdı. 5–8 vezirden meydana getirdi.

2. Nişancı.

3. Kazaskerler

4. Kaptan-ı Derya: Vezir rütbesi olan ve toplantı sırasında merkezde bulunan kaptan paşa.

5. Yeniçeri Ağası.

6. Defterdarlar.

7. Sadaret Kethüdası (İçişleri Bakanı).

8. Reisülküttap.

Divan üyeleri, kanun gereği oturarak konuları müzakere ederlerdi. Teknik ve bürokratik hizmetleri görenler ayakta beklemek mecburiyetindeydi. Şeyhülislamlar, divan üyesi değildi.

Divan-ı Hümayun üyeleri, düşüncelerini serbestçe belirtirlerdi. Dış politika gibi önemli konulardaki kararlar, padişahın onayından sonra yürürlüğe girerdi. Diğer kararlar divanın kararı ile kesinleşirdi. Bu durumda divan, padişahın yetkisinde bulunan yasama, yürütme ve yargı işlerinde en yetkili ikinci devlet organı olmaktadır. Çok acele ve önemli konularda divan padişahın başkanlığında toplanırdı. Padişahın huzurunda oturulamayacağı için divan üyeleri ayakta müzakereye katıldığından bu divana Ayak Divanı adı verilmiştir.

Divan-ı Hümayun’da, devletin üç kuvvetinin bir denge meydana getirecek şekilde temsil ettirildiği görülmektedir. Seyfiye, ilmiye ve kalemiye sınıflarının divanda temsil şekli divanın yapısını meydana getirir. Söz konusu sınıfların (kolların) arasında yatay geçiş yapmak pratikte imkânsız gibiydi.

Çünkü her sınıf ayrı amaca göre yetiştirilmiş, o alan için gerekli bilgi ve tecrübe ile donatılmıştı. Seyfiye sınıfı için liyakat esastı. Türkçe bilmeleri yeterliydi. Öğrenim durumları o kadar önemli görülmezdi. Fakat diğer kollar için öğrenim ve yabancı dil (Arapça, Farsça) mutlaka aranırdı. Öğrenimi olmayan sadrazam olabilir, fakat medresenin yüksek kısmından mezun olmayan en küçük bir kadılığa dahi getirilemezdi. İlmiye ve kalemiye sınıfının ezici çoğunluğu Türk asıllıydı. İlmiye sınıfı mensubu yargılanmadan cezaya çarptırılamazdı. Ancak, kul taifesi denen örf mensubu (seyfiye) hakkında, mahkemede yargılanmadan padişah veya onun yetkisini kullananlar tarafından ceza verilebilirdi.

b- Yapısı:

Seyfiye (Ümera, Ehl-i Örf): Padişahın yürütme gücünün uygulayıcılarıdır. Padişahın yürütme alanı için koyduğu kanunlara örf denildiği için ehl-i örf, kılıç (silah) taşıma yetkisine sahip oldukları için seyfiye, buyurma yetkisi bulunduğu için ümera gibi isimlerle anılmıştır. Bu kolun en büyüğü Vezir-i Azam (Kanuni’den itibaren Sadrazam) dı. Seyfiye sınıfını divanda vezirler temsil ederdi. Sadrazam hem Divan-ı Hümayun başkanı hem de padişahın mutlak vekili idi. Vezir, beylerbeyi, sancak beyi, kapıkulu ve tımarlı sipahiler seyfiye sınıfını meydana getirirdi. Padişahın yürütme gücünü uygulayan seyfiyenin yönetim ve askerlik olmak üzere iki önemli görevi bulunmaktadır.

Yönetim Görevi: Osmanlı Devleti’nde yönetim görevini üstlenenlere askerî denmiştir. Bunlar, kendilerini temsil eden divan üyesinin teklifi ile Divan-ı Hümayun tarafından görevlendirilirdi. Buna berat adı verilir. Beratlı olanların reayadan farkı, vergi mükellefi olmamalarıdır. Seyfiyeden olup yönetim birimi başında bulunanlara paşa veya bey unvanı verilmiştir. Seyfiye mensubu yöneticiler, kadıların hükümlerine göre hareket etmek mecburiyetindeydi.

Askerlik Görevi: Osmanlı Devleti, konumu ve işlevi bakımlarından dünyanın en güçlü ve gelişmiş ordusunu beslemek mecburiyetindeydi. Ordunun eğitimine önem verilirdi. Eğitimde yaralanma ve sakatlanma olması tabii karşılanırdı. Ancak, bunların sosyal güvenlikleri sağlanırdı. Ordu mensupları itaatkâr, dayanıklı ve sabırlı olmak mecburiyetindeydi. Nefer donanımı hafifti. Dünyanın en hızlı hareket eden ordusu idi. Son derece disiplinliydi. Fakat her asker, rütbesi ne otursa olsun, iradesini kullanırdı. Osmanlı silahlı kuvvetleri, kara ordusu (Orduyu Hümayun) ağırlıklı olmak üzere teşkilâtlanmıştı. Ancak, zamanla deniz kuvvetleri (Donanma-yı Hümayun) da son derece önem kazanmıştır.

C- ORDU-YU HÜMAYUN

(KARA ORDUSU)

1- Kapıkulu Ocakları: Kapıkulu askerleri, Osmanlı hassa ordusunu meydana getirir. Ordunun merkez kuvvetleridir. Kapıkulu askerleri sayıca az, fakat padişaha büyük bir teslimiyetle bağlı, vurucu gücü yüksek bir silahlı birimdi. Bu ordu pençik ve devşirme usulüyle oluşturulurdu.

2- Pençik: Savaşta esir alınan Hıristiyan çocuklarının beşte biri devlet hizmetine alınırdı. Sayılarının artmasından sonra bunlardan düzenli bir ordu kurulması fikri gündeme geldi. Çandarlı Kara Halil’in teklifi ile I. Murad zamanında Kapıkulu Ocağının temeli atıldı (1361). Savaş esiri olarak alınan bu Hıristiyan çocuklarına pençik oğlanı adı verildi. Bunlar Türk köylülerinin yanına verilirdi. Burada Türk ve İslâm terbiyesini öğrendikten sonra Acemi Ocağı’na alınırdı. Burada yetişenlere yeniçeri denildi.

3- Devşirme: Pençik usulüyle ocağı beslemek her zaman mümkün olmadı. Bunun için belli kurallara göre Hıristiyan ailelerden erkek çocuk alınmağa başlandı. Buna devşirme denir. Devşirme sistemi, gelişigüzel çocuk toplama işi değildir. Devşirme yöntemi ve ilkeleri genel olarak şu şekilde idi:

Bir fermanla devşirilerek bölge ve memur (tumacıbaşı) belirlenir.

Bölgedeki kadı, sipahi ve rahiple birlikte devşirilecek çocuklar belirlenir.

Genel kural olarak Hıristiyan çocukları devşirilir. (Anadolu’dan devşirilen çocukların bir kısmının Hıristiyan Türk çocukları olduğu bilinmektedir.)

İhtiyaç oranında devşirme yapılır.

Orta boylular seçilir, vücut kusuru olanlar devşirilmez. 6. Bir erkek çocuğu olan aileden devşirme yapılmaz.

Her aileden sadece bir çocuk alınır.

Çok küçük yaşta olanlar ve ergenlik çağına yaklaşanlar devşirilmez.

Devşirilecek çocuğun soy ve sopunun belli olmasına dikkat edilir; bazı ailelerin çocuğu alınmaz, papaz çocukları tercih edilirdi.

Aileler çocuklarını verirken çok rahat oldukları düşünülemez. Bununla beraber, zamanla çocukların devşirilmesini isteyenlerin çoğaldığı da bilinmektedir. Devşirme sistemi ile Hıristiyanların eritilmesinin amaçlandığı iddiası ise dayanaksızdır. Bu kadar az sayıdaki erkek çocuğun Müslüman yapılması ile etnik yapıyı değiştirmek mümkün değildir.

Rumeli’de devşirilen çocuklar Anadolu’daki, Anadolu’da devşirilenler de Rumeli’deki Türk ailelerinin yanına veriliyordu. Buralarda Türk yaşayışı, gelenek ve görenekleri ile İslâmi kuralları öğrendikten sonra Acemi Ocağı’na, oradan da Yeniçeri, Topçu ve Cebeci ocakları ile tersaneye gönderilirlerdi. Devşirmeler arasında, yetenekli ve vücutça gösterişli olanlar, saray hizmetleri için yetiştirebilmek üzere çeşitli saray okullarına seçilirlerdi. Burada yetişenler devletin çeşitli yönetim basamaklarında göreve getirilirlerdi.

4- Osmanlı Merkez Ordusu

Osmanlı ordusu, Osman Bey zamanında atlı aşiret birliklerinden oluşuyordu. İlk daimi ordu Orhan Bey zamanında kuruldu. Biner kişilik yaya ve müsellem (atlı) birlikler oluşturuldu. Tamamen Türklerden oluşan bu birliklerin askerleri Kazasker Çandarlı Kara Halil tarafından seçilmişti. Bu askerler savaş sırasında ücret alır ve vergiden muaf tutulurdu. Devlet büyüyünce ordu teşkilât da değişti. Zamanla gelişen Osmanlı ordusunun merkez kuvvetini Kapıkulu askerleri meydana getirirdi. Kapıkulu askerleri yaya (piyade) ve atlı (süvari) olmak üzere iki bölüme ayrılıyordu.

a- Kapıkulu Piyadeler

Devşirilip Türk aileleri yanında eğitilenler Acemi Ocağı’na veriliyordu. Burada sıkı bir eğitimden geçirilen devşirmeler başta Yeniçeri Ocağı olmak üzere Topçu, Cebeci, Humbaracı ve Lağımcı ocaklarına gönderiliyordu. Yeniçeriler, Kapıkulu askerînin en önemli bölümüdür. Ocağın piri ve manevi önderi olarak Hacı Bektaşi Veli kabul edilir. Yeniçeriler, Bektaşi tarikatına bağlı kalmışlardır. En önemli görevleri padişahı korumaktır. Barışta sarayda, savaşta otağın çevresinde yer tutarlardı. Yeniçeriler üç ayda bir ulufe adıyla aylıklar alırlardı. Orta adı verilen bölüklere ayrılmışlardı. Yeniçeri koğuşlarına oda, orta komutanlarına da çorbacı denirdi. Ocağın komutanına Yeniçeri Ağası denilmekte olup doğrudan padişaha bağlıydı.

Kapıkulu piyadesinin diğer bölümleri de şunlardır:

Cebeci Ocağı: Yaya sınıfı askerlerin ocaklarındandır. Yeniçerilerin silah, araç ve gereçlerini (ok, yay; barut, kurşun, kılıç, tüfek vd.) üreten sınıftır.

Topçu Ocağı: Top ve top mermisi dökmek ve top silahını kullanmak için kurulan birliktir. Osmanlılar topu ilk defa Kosova Savaşı (1389) nda kullanmışlardır.

Humbaracı Ocağı: Elle ve topla (havan) atılan patlayıcı mermiler yapıp atan ocaktır.

Lağımcı Ocağı: İstihkâm sınıfını oluşturur. Tünel açma, köprü yapım ve onarım hizmetlerini görür. Kale duvarlarının dibine açılan tünellere yerleştirilen lağımlar, surların çökmesini sağlardı.

XVIII. yüzyıla kadar Osmanlı top ve topçuluğu eşsizdi. Dünyanın en ileri teknolojisi ile en gelişmiş toplar dökülüyor, bu topları en usta askerler kullanıyordu. Havan topunun ilk örneğini, Fatih’in icat edip kutlandığı bilinmektedir.

b-Kapıkulu Süvarileri

Saraydaki Altı Bölük Halkı, Kapıkulu süvarilerini oluştururdu. Önceleri iki bölük (sipahi, Silahdar) iken, dört bölük daha (sağ-sol ulüfeciler, sağ-sol garipler) eklenerek altı bölüğe yükseldiler. Ağaları doğrudan padişaha bağlı olup padişahı ve ağırlıklarını korumakla görevliydiler.

Kapıkulu askerlerinin sayısı, devletin en güçlü zamanlarında 20.000 civarında kalmıştır. III. Murad zamanında, usule aykırı olarak ocağa adam alınmış, dolayısıyla ocak bozulmuştur. Sayıları bazen 100.000′i aşmıştır. Hiçbir hizmette bulunmayan, fakat devletten aylık alan asalak, başıboş bir topluluk haline dönüşmüştür. Sık sık isyan ederek devleti güç durumda bırakan, hazineyi bitiren ve disiplini ile savaş kabiliyeti kalmamış bir sözde ordu haline gelen Yeniçeri Ocağı, 1826′da kanlı bir şekilde ortadan kaldırılmıştır.

5- Eyalet Askerleri

Osmanlı kara ordusunun en önemli ve en büyük bölümünü oluşturur. Eyalet askerlerinin temeli tımar sistemine dayanır. Bunun için, tımarlı sipahiler denir. Sipahi, kendisine dirlik olarak verilen toprağı işler, böylece geçimini sağlardı. Buna karşılık askerlik etmekle yükümlüdür.

Kapıkulu askerleri dışında kalan askerlere, genel olarak eşkinci adı verilir. Bu kelime “sefere, savaşa giden” demek olup sefere eşmek (savaşa gitmek, katılmak) kelime grubundan yapılmıştır. Eşkinciler, sefer haberi (çağrı) geldiğinde savaşa katılmak mecburiyetindeydiler. Diğer zamanlarda işleri güçleri ile uğraşırlardı. Osmanlı eyalet askerleri yerli kulu, serhad kulu ve tımarlı süvariler diye üç gruba ayrılır:

a- Yerli Kulu: Eyâlet ve sancak beylerinin emrindeki askerlerdir. Doğrudan doğruya paşa veya beye bağlı olan bu birliklerin komutanları da söz konusu yöneticiler tarafından tayin edilirdi. Hizmet gördükleri sürece ücret alırlardı. Ücretleri eyalet veya devlet hazinesinden karşılanırdı. Yerli kulu askerleri, görevlerine göre sınıflara ayrılmıştı:

Azaplar: Yerli kulu birliklerinin en büyük ve en önemli bölümüdür. Azap “bekâr” demektir. Beylikler döneminde sadece donanma askerîne bu isim verilirdi. Osmanlı yaya birliklerinin en dayanıklı sınıfıdır. Anadolu’daki bekâr Türk gençlerinden meydana getirilmiştir. Azaplar, savaşta topçu, birliklerinin önünde yer alır, düşman hücumunu ilk defa onlar karşılardı. Sonradan yanlara açılarak topçu ateşine fırsat verirlerdi.

İcareliler: Sınır boyundaki kalelerde görevli ücretli topçu askerleri.

Lağımcılar: Sınır boylarındaki kalelerde görevli, tünel ve hendek kazıcılar.

Müsellemler: Bunlar, kuruluş devrinde merkez ordusunun atlı birliklerini meydana getiriyorlardı. Yeniçeri Ocağı’nın kurulmasından sonra geri hizmetlerde ve eyalet askerî olarak görevlendirildiler. Vergiden muaf tutulurlardı. Müsellemler, Rumeli’de Hıristiyan halktan, Anadolu’da da Yörüklerden oluşturulmuştur. Bu çeşit hizmetleri görenlere Derbent Muhafızları da denilmiştir. Bunlar, barış zamanında da ticari yolların, köprülerin, geçitlerin güvenliğini sağlarlardı.

b- Sekban: Gönüllülerden meydana gelirdi. Hizmet sürelerince ücret alırlardı. Düşman hatlarını yarmada hizmet veren sekbanların yerini, zamanla tüfekçiler almıştır.

c- Serhad Kulu: Osmanlılarda Rumeli sınır bölgelerinde mevzilen-dirilmiş hafif süvari birliklerine akıncı denirdi. Akıncılar ordunun serhad kulu bölümünü meydana getirirdi. Karahanlılar’da da akıncı terimi kullanılmıştır. Akıncı birlikleri tamamen Türklerden meydana gelmiştir. Akıncı askerliği, bir sanat gibi, babadan oğula geçerdi. Akıncılar, ocaklar şeklinde teşkilâtlanmışlardı. Her akıncı ocağı, beyinin unvanı (lakabı) ile anılırdı. Onarlı sisteme göre teşkilâtlanmışlardı. Her onlu grubun başında bir komutan bulunurdu. Onbaşı, yüzbaşı, binbaşı. En büyük komutana Akıncı Beyi veya Akıncı Sancak Beyi denirdi. Evlad-ı Fatihan olarak da anılan Akıncılar, tımar sahibi veya vergiden muaf askerlerdendi. Akıncılar, günümüzdeki askerî ve sivil istihbarat ile komando elemanlarının görevlerini görürlerdi. Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde ajanları bulunuyordu. Savaş zamanında da düşman kuvvetlerinin lojistik desteklerini ve geçiş yollarını tahrip etmek, buna karşılık Türk kuvvetlerinin yol emniyetini sağlamakla görevliydiler. Ayrıca, yol göstermek suretiyle, ordunun tarım alanlarına zarar vermesine engel olur, düşman birliklerinden tutsak alarak askerî bilgiler toplardı. Akıncı teşkilâtnın XVII. yüzyıldan itibaren zayıflaması, Osmanlı askerî başarısızlığının önemli sebeplerinden olmuştur.

d- Tımarlı Sipahiler: Osmanlı kara ordusunun tartışmasız en önemli ve en büyük sınıfıdır. Sipahiler, kendilerine tahsis edilen devlet arazilerinde hem geçimim sağlıyor, hem de askerlik görevine hazır bekliyordu. Dirlik sahibinin bulundurduğu askerî güce cebeli (cebelü) denirdi. Osmanlı ordusunun bel kemiğini meydana getiren cebeliler, atlı birliklerdi. Binicilikte ve kılıç kullanmakta dünyanın en iyi yetişmiş askerleri idi. Savaşta yayaları korur ve kesin sonucu belirlemek üzere taarruza geçerlerdi. Bir devşirme ordusu olan Kapıkulu askerleri karşısında Tımarlı sipahiler, Osmanlı ordusunda bir denge unsuru idi. Tımar sisteminin bozulması sonucunda, birlik önemini kaybetmeğe başladı. XVII. yüzyılın sonlarından itibaren geri hizmete kaydırıldı.

Tımarlı sipahi bölük komutanına subaşı denirdi. Tımarlı sipahilerin on bölüğü bir alayı meydana getiriyordu. Başında alay beyi bulunurdu. Bundan sonra sancak beyi yer alırdı. Beylerbeyi en yüksek rütbeli komutanları idi. Beylerbeyleri de başkomutana (Serdar-ı Ekrem) bağlıydı. Mısır ve Kırım askerleri ayrı bir ünite oluştururlardı. Mısır askerleri Türk-Memluklarından meydana gelen atlı birliklerdi. Kırım ordusu da atlı birliklerden meydana gelmekte olup Kırım Hanı’na bağlıydı. Kırım askerleri, çağrıldıkları zaman Ordu-yu Hümayun’a katılır, barışta Ukrayna, Polonya ve Rusya topraklarını denetlerdi. Zamanla Akıncı birliklerinin de yerini alan Kırım kuvvetleri, vurucu güç olarak görev alırlardı.

6- Osmanlı Ordusunda İkmal

Osmanlı ordusunun teşkilâtlanması, bakımı, yetiştirilmesi ve savaşa katılması en ince noktaya kadar hesaplanır ve ona göre hareket edilirdi. Ordu beslemek ve savaşa girmek çok para isteyen bir iştir. Osmanlı ordusunun bakımı devrin en üst seviyesinde idi. Tımarlı sipahiler, silah araç ve gereçlerini kendileri sağlarlardı. İstihbarata çok önem verilir, sefer yolları sürekli bakımlı ve güvenilir tutulurdu. Hangi dine mensup olarsa olsun reayanın malına zarar vermek veya ekili tarlasına ziyan getirmek en büyük suçlardandı. Bu çeşit suçlar, çoklukla ölümle cezalandırılırdı. Ordu her gittiği yerde bütün ikmal ihtiyaçlarını hazır bulurdu. Bunlar da devlet hazinesinden karşılanırdı. Çağın diğer devletleri gibi halkın elinden gasp edilen yiyeceklerle ordu beslenmezdi. Bu durum, Osmanlı hazinesine büyük yükler getirmekteydi. Devletin iktisadi gücü ve gelirleri yüksekken pek fark edilmeyen bu durum, zamanla devlet hazinesinin boşalmasına yol açmıştır.

D- DONANMA-YI HÜMAYUN

(DENİZ KUVVETLERİ)

Türklerde, gerçek anlamda, deniz kuvvetleri Türkiye Selçukluları zamanında kurulmuştur. Osmanlı deniz faaliyetleri 1350 yıllarında gelişmeğe başlamışsa da ilk ciddi hamle, I. Bayezid (Yıldırım) devrinde Gelibolu’da bir tersanenin kurulmasıyla yapılmıştır. İstanbul’un fethinden sonra tersaneler çoğaldı. II. Bayezid devrinde büyük Türk denizcileri yetişmeğe başladı. Yavuz denizciliği teşvik etmekle beraber, önemli gelişme Kanuni zamanında olmuştur. Kanuni, deniz kuvvetlerine en az kara ordusu kadar önem vermiştir. Osmanlı donanması, XIX. yüzyılın son çeyreğine kadar dünyanın sayılı deniz kuvvetlerinden biri idi.

Donanma-yı Hümayun’un komutanı Kaptan-ı Derya (Kaptan Paşa) idi. Kaptan Paşa divan üyesi ve Cezair-i Bahr-i Sefid eyaleti beylerbeyi olarak görev yapardı. Bu beylerbeyliğe bağlı sancak beylerine de deryabeyi denirdi. Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’ndaki donanma ile Tuna filosu kaptan paşaya değil divana bağlıydı. Kaptan Paşa, bütün tersanelerin de amiri idi. Tersaneyi, Kaptan Paşa’ya bağlı olarak Tersane Emini ve yardımcısı Tersane Kethüdası yönetirdi. Gemi yapımından mühendis olan ser imar-ı tersane-i amire sorumluydu. İstanbul (Kasımpaşa, Haliç), Gelibolu, Süveyş ve Cezayir’de büyük tersaneler yapılmıştı. Ayrıca, çeşitli merkezlerde yelken, zift ve katran fabrikaları bulunmaktaydı. İstanbul tersanesinde aynı anda irili ufaklı 180 gemi kızağa konup inşa edilebilmekteydi.

Deniz askerîne levent adı verilirdi. Deniz topçusu leventlerden seçilirdi. Deniz azabı sınıfı ise denizci olmayıp bu günkü deniz piyadeleri gibi görev yaparlardı. Bir levent, yeteneği ve gayreti ile paşalığa (amiralliğe) kadar yükselebilirdi. Kaptan Paşanın savaşta çeşitli yardımcıları vardı. Bunların bindikleri gemiler de ayrı ayrı isimlendirilirdi.

Osmanlı eyalet donanmaları bile devletlerin deniz kuvvetlerim vergiye bağlayabiliyordu. Bu konuda en tipik hadise şudur: Yeni kurulan Amerika Birleşik Devletleri’nin deniz ticaret filosu Cezayirli gemiciler tarafından rahatsız ediliyor, hatta gemiler zapt ediliyordu. Bunun üzerine Amerika Birleşik Devletleri ile Osmanlı Devleti’nin Cezayir Eyaleti valisi (beylerbeyisi) arasında bir antlaşma imzalanıyor (1875). Buna göre, Amerika Cezayir’e yıllık vergi ödeyecekti. Bu, Amerika Birleşik Devletleri’nin bir yabancı devlete vergi ödediğini belgeleyen ve aynı devletin resmi dilinin dışında (Türkçe olarak) imzaladığı ilk ve tek antlaşmadır.

Osmanlı deniz kuvvetleri Çeşme (1827) de büyük darbe yemiş, Sultan Abdülaziz döneminde tekrar eski gücüne yaklaşmış, ancak 93 Harbinden (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sonra önemli bir güç olmaktan çıkmıştır.

E- TAŞRA TEŞKİLÂTI

1- Tımar Ve İltizam Sistemi

Tımar sisteminin benzer uygulamaları bazı eski Orta Doğu ülkelerinde de görülmüştür. Türklerdeki yurtluk sistemi de tımara benzer. Selçuklularda, Memlüklerde ve diğer Türk-İslâm devletlerinde ikta adıyla uygulanmıştır. Osmanlılar, yurtluk ve ikta sistemlerini daha da geliştirerek en verimli seviyeye çıkarmışlardır.

Genel olarak tımar: bir kimseye, belli bir hizmet için, belli bir ücret karşılığında, devlet denetimindeki gelir getiren kaynakların tahsis edilmesi sistemine denir. Ancak, bu tanım bize tımar terimim tam olarak anlatmaz. Bunun için, tımar sistemim meydana getiren hususları saymamız gerekir: 1) Tahsis edilen (ayrılan) gelir getirici mülk devletindir. 2) Bu mülk, ordu ve yönetim mensuplarına tahsis edilebilir. 3) Toprak, sanayi kuruluşu veya gelir getiren hizmet birimleri tahsis edilebilir. 4) Bu mülk ve hizmet birimlerinden toplanan vergilerin bir kısmı, tımar sahibine ücret olarak ödenir. 5) Alınan bu ücret karşılığında çeşitli devlet hizmetleri gördürülür. Tahsis edilen bu gelirlere dirlik denir. Demek ki, Osmanlı tımar sisteminde tahsis edilen sadece vergi geliridir. Osmanlılarda tımar sistemi daha çok devlet arazilerinde uygulanmıştır.

Dirlik görevlileri, vergileri kendi adına kaynağında topluyor, bununla asker besliyor, üreticiye destek sağlayarak üretimin sürekli artmasını sağlıyorlardı. Devlet, tımar sistemi sayesinde, vergi gelirlerini toplamak için bir mali teşkilât kurmadığı gibi, ücret ödemeksizin güçlü bir orduya sahip oluyordu. Ayrıca, taşradaki denetimi sağlıyordu.

Dirlik arazileri, gelir durumlarına göre bölümlere ayrılırdı.

Has: Padişahlara ve yüksek dereceli devlet memurlarına tahsis edilen dirliklerdi. Geliri 100.000 akçayı aşan dirlik dilimidir.

Zeamet: Geliri 20.000 – 100.000 akça olan dirlikler. Beylerbeyi, sancak beyi, alay beyi ve diğer üst görevli örf mensuplarına tahsis edilirdi. Bu görevliler, görevleri süresince dirlikleri yönetebilirlerdi.

Tımar: Geliri 20.000 akçaya kadar olan dirliklerdi. Sipahilere tahsis edilirdi. Sipahiler, kanuna aykırı davranmadıkları sürece ömür boyu dirliğini kullanabilir, hatta bazı şartlar çerçevesinde mirasçısına kalabilirdi.

Dirlik sahipleri toprağın sahibi değildir. Toprağı kullanmakla görevlendirilmiş hizmet sahibi şahıslardır. Mülkiyet hakları yoktur. Sadece kendilerine ayrılan yerleri yönetmek ve korumakla görevlidirler. Toprak devletindir. Dirlik sahibi, padişahın örf gücünün temsilcisi olup Kadı’nın, hükmüne göre yöneticilik görevini yürütür. Çağrıldığında askerleriyle birlikte sefere katılmakla yükümlüdür. Bu çağrıya uymayanlardan dirlikleri derhal geri alınırdı.

Osmanlı Devleti’nin bütün vergi kaynakları tımar yöntemiyle idare edilmezdi. Bazı vergi gelirleri mukataa (kesim) usulüyle toplanıyordu. Mukataa diye, belirli vergi gelirlerini sağlayan kaynaklara denirdi. Bir sanayi işletmesi veya belirli bir arazinin vergisi gibi. Bu tür vergi kaynakları ya devlet görevlisi (emin) tarafından yönetilir veya açık artırma yoluyla vergilerin toplaması için, birisine verilirdi. Bu düzenleme şekline iltizam, bu işi yapana da mültezim denirdi. Mültezimler, vergileri hazineye aktarırken, belli bir miktarını da, hizmetleri karşılığı olarak, kendilerine ayırıyorlardı.

Tımar sisteminin zayıflaması ile mukataa düzeni yaygınlaşmıştır. Devlet, merkezi gelirlerini artırmak için bu yola başvurmuştur. Bu uygulama, tımar sisteminin çöküşünü hızlandırmıştır. İltizam sistemi, zamanla amacından sapmıştır. Mukataa sahibi olmak isteyenler, açık artırmada yüksek fiyat teklif etmeğe, hatta rüşvet vermeğe başladılar. Mültezimler, bu durum karşısında, vergileri toplamak için, halka zulmettiler. Kötü uygulama karşısında halk, yöneticilerden soğudu. Çiftçi, koyunu terk etmeye başladı. Üretim daha da düştü. Bir eziyet haline gelen iltizama Arazi Kanunnamesinden sonra son verildi. Ancak, toprak üzerinde hiç bir hak sahibi olmamak kaydıyla, aşar iltizamına devam edildi. Buna da Cumhuriyet döneminde son verildi.

2- Askerî-İdarî Teşkilât

Klasik dönemde Osmanlılar taşra idaresini, merkezden atanan ve birbirinden bağımsız iki ayrı yönetici aracılığıyla gerçekleştirmişlerdir: bey ve kadı. Dolayısıyla, klasik dönem taşra teşkilât askerî-idarî ve kazaî-idarî olmak üzere ikiye ayrılır.

Askerî-idarî teşkilâta göre, ülke Beylerbeylik (Eyalet) lere bölünmüştü. Bu teşkilâtn temel birimi sancaktı. Sancaklar, sancak beyleri tarafından yönetilirdi. Birkaç sancağın bir araya gelmesiyle bir Beylerbeyilik oluşurdu. Sancakların alt birimi ise tımar nahiyeleri idi. Askerî-idarî birimlerin başına Enderun’da yetişmiş kapıkullarından görevliler getirilirdi. Bunlar yöneticilik ve komutanlık görevlerini birlikte yürütürlerdi. Padişahın yürütme gücünün uygulayıcısı idiler. Bu görevliler şunlardır:

Beylerbeyi: Eyaletin en büyük yöneticisidir. Oturduğu sancak, eyalet merkezi olup paşa sancağı diye isimlendirilirdi. Beylerbeyleri taşrada başarılı olan yöneticilerden veya Enderun’dan çıkma suretiyle görevlendirilen kapıkullarından seçilirdi. Eyaletlerde divan kurulurdu. Bu divana kethüda, merkez kadısı, eyalet defterdarı, subaşı ve diğer görevliler katılırdı. Paşa Divanı da denen bu divan, aynı zamanda ilk şikâyet ve müracaat makamı idi. Burada halledilemeyen işler Divan-ı Hümayun’a giderdi.

Sancakbeyi: Sancak bölgesinde, beylerbeyi yetkilerini kullanırlardı. Beylerbeyi ve sancak beylerinin en büyük yardımcıları subaşı idi. Bunlar kamu düzenini sağlarlardı. Paşalar ve beyler, kadı’nın işlerine karışamaz, onların verdikleri yargıları uygularlardı.

Osmanlı Devleti’nde eyaletler, tımar sisteminin uygulanıp uygulanmamasına göre iki kısma ayrılıyordu:

1. Saliyanesiz eyaletler. Tımar sisteminin geçerli olduğu eyaletlere bu ad verilirdi. Rumeli, Budin, Anadolu, Karaman, Dulkadir, Sivas, Diyarbakır, Erzurum, Halep, Şam ve Trablusşam saliyanesiz eyaletlerdi.

2. Saliyaneli eyaletler: Tımar sisteminin uygulanmadığı eyaletlerden yıllık, belirli bir vergi alınırdı. Buna saliyane denir. Bağdat, Mısır, Habeş, Basra, Yemen, Cezair-i Bahr-i Sefid eyaletleri saliyaneli idi. Bunların vergileri iltizam yöntemiyle toplanırdı. Bu vergilerin bir kısmı ile yönetici, memur ve askerlerin ücretleri ödenir, geriye kalan da devlet hazinesine gönderilirdi.

Beylerbeyi ve sancak beyleri yokluklarında vekil bırakabilirlerdi. Önceleri kethüdaları vekil olurken, zamanla müsellim denilen kişilere bırakıldı. Vekillik işinin sürekli hale getirilmesi, tımar sisteminin bozulmasının sebeplerindendir.

Tımar sisteminin bozulmasının önemli bir sebebi de tımarların asker olmayan sınıflara verilmesi ve bazı tımar gelirlerinin doğrudan hazineye aktarılması oldu. Bu sisteme mukataa adı verilirdi. Hazineye aktarılan gelirlere de mukataa-ı miriye denildi.

Miri mukataalar, belirli süreler (1–3 yıl) için şahıslara tahsis edilirdi. Bunun yanında bazı devlet arazileri malikâne olarak verilirdi. Bunlar kaydı hayat şartıyla şahsa verilen arazilerdi. Satılamaz, miras bırakılamazdı. Tımar sisteminden farkı bu çeşit görevlendirmenin (tevcihin) her hangi bir hizmet karşılığı olarak verilmemesidir.

Osmanlı toprak sisteminde bir de ocaklık sistemi vardır. Yurtluk ve ocaklık şeklinde de isimlendirilen sisteme göre, toprak miras yoluyla nesilleri son bulana kadar varislerine intikal ederdi. Bu sistem, devletin doğu hudutlarında uygulanmıştır. Yurtluk ve Ocaklık sahipleri, sefer zamanında alaybeyi olarak, beylerbeyinin emrine girerlerdi. Bir de tersane ocakları vardı. Bunlar tersanenin ihtiyacı olan kereste, zift, urgan, yelken bezi, demir halat, kürek gibi araç ve gereçleri üretmek için kurulmuştu. Burada çalışanlar hizmetleri karşılığında vergiden muaf tutulmuşlardır.

3- Kazaî-İdarî Teşkilât

İdarî-askerî teşkilâtlanmanın yanında bir de kazaî-idarî teşkilâtlanma sistemi ile karşılaşmaktayız. Bu sistemde; sancaklar kazalara ayrılmıştı. Tımar nahiyeleri de kazaların alt yönetim birimiydi. Kazalar, kadıların hüküm alanı idi. Kazaların yönetiminden (askerlik dışında) kadılar sorumluydu. Kadıların ilmiye sınıfı anlatılırken belirtilen görevleri yanında 1. Reaya istek ve şikâyetlerini divana ulaştırmak, 2. Vergi toplanmasına bakmak gibi görevleri vardı. Avarız vergisi denilen örfî verginin toplanması kadının gözetiminde oturdu.

4- Taşra Yönetiminde Diğer Görevliler

Askerî-idarî ve kazaî görevlerinin dışında çeşitli görevleri yürüten görevliler vardı. Bunlar, devlet aylık almazlar, taşra yöneticilerine bağlı olarak çalışırlardı. Yaptıkları hizmet karşılığı kanunda belirtilen ücretleri alırlardı. Bunlar reayanın sosyal, ekonomik ve sağlık hizmetlerini gerçekleştirirlerdi.

Muhtesib: Ticaret sisteminin sağlıklı yürümesini sağlamakla görevli idiler. Çarşı-pazarı denetler, niteliklerine uygun üretimin yapılmasını sağlamağa çalışır, fiyatları belirler (narh), aksine hareket edenleri kadıya teslim ederlerdi. Bir çeşit belediye hizmetlerini görürlerdi. Muhtesiblerin dışında, kamu çıkarını korumakla görevli Beptülmal Emini, çeşitli tarım ve deniz ürünlerinin adaletli olarak perakendecilere dağıtımını sağlayan Kapan Amili, çeşitli esnaftan vergi toplamakla yükümlü olan Bac ve Gümrük eminleri ve diğer kamu hizmetleri için görevliler bulunmaktaydı.

5- Mahalli Teşkilât

Padişahın otoritesi altında yer almakla beraber, halkın iradesini yansıtan teşkilâtlanmalar mahalli teşkilât meydana getirmiştir. Bunlar köy, mahalle ve esnaf teşkilâtlarıdır.

F- DEVLET YÖNETİMİNDE DEĞİŞMELER

XVI. yüzyılın sonuna doğru Osmanlı devlet yapısında bozulmalar başladı. Avrupa devletlerinin Osmanlılardan daha kalabalık sürekli ordu beslemeleri tımar sisteminin zayıflamasına dolaylı bir sebep olmuştur. Çünkü tımar sahipleri yılın belli zamanlarında sefere çıkarak geri döner ve vergilerim toplarlardı. Ayrıca, tımara dayalı ordu; eski silahtan kullanıyor, ateşli silahlardan mahrum bulunuyordu. Avrupalıların bu tutumları karşısında kapıkulu askerlerinin sayışı çoğaltıldı. Denge tımarlıların aleyhine bozuldu. Paralı askerler, devlet hazinesine yük olmağa başladı. Reaya asker olmak için toprağını bıraktı. Bu gelişme üretimi düşürdü. Hızlı nüfus artışı, ticaretin Atlas Okyanusu kıyılarına kayması ve Avrupa’daki diğer gelişmeler Osmanlı klasik devlet sistemini derinden sarstı. XVII. yüzyılda kendini korumaya çalışan sistem, XVIII. yüzyılda hızla değişmeye zorlandı.

G- XVIII. YÜZYILDAKİ DEĞİŞMELER

1- Merkez TEŞKİLÂTI

Bu devirde, genel olarak, klasik Osmanlı kurumlarından hiçbiri kaldırılmamış veya yeni bir kurum getirilmemiştir. Ancak, mevcut kurumların işlevlerinde değişmeler olmuştur.

Padişahlık: XVII. yüzyıldan itibaren tahta geçme yöntemi, yeni ilkelere bağlanmış, dolayısıyla padişahlık yarış ve çekişmesi ortadan kalkmıştır. Şehzadelerin taşrada yetişmeleri terk edilmiş, bunun yerine saray eğitimi getirilmiştir.

Divan-ı Hümayun: Divan toplantıları, Paşa Konağı denilen Bâb-ı Âli’de yapılmaya başlandı. Bu terim, sonraları Osmanlı hükümetlerini ifade eder olmuştur. III. Selim zamanında Meşveret Meclisi adı altında özel danışma meclislerinin kurulması, Divan-ı Hümayun’un önemini daha da azalttı. Sadrazamların yetkileri ön plana çıktı. Divanda temsil edilen sınıflar arasında da denge bozuldu. Diplomasinin önem kazanması üzerine Reisülküttaplık ve ona bağlı ünitelerin itibarı yükseldi. Bu durum Kalemiye sınıfının lehine bir gelişmeydi.

III. Selim, Avrupa Medeniyeti’ne Osmanlı kapılarını açan padişah olarak bilinir. Avrupa kültür, bilim ve siyasetini takip etmek üzere Paris, Viyana, Londra ve Berlin gibi önemli ve etkili başkentlerde onun zamanında ilk defa daimi büyükelçilikler açıldı. Sivil ve askerî Batı eğitim kurumlarını kurdu.

2- Taşra TEŞKİLÂTI

Taşra yönetiminde en önemli değişiklik tımar sisteminde oldu. Eyaletler ve sancaklar, yüksek dereceli devlet yöneticilerine gelir kaynağı olarak verildi. Bu yöneticiler görevlerine gitmediler. Eyalet ve sancakları vekil tutarak yönettiler. Bu vekiller (müsellim, mütesellim) idarî birimlerin fiili yöneticileri oldu. Bu şekilde vilayet ve sancakların gelir kaynağı olarak bazı devlet görevlilerine verilmesine arpalık usulü denir. Beylerbeyi ve sancak beylerinin vekillerini taşradaki ileri gelenlerden seçmeleri sonucunda ayanlık adıyla anılan bir sınıfı ortaya çıkardı. Bu uygulama ile biri asıl, biri de vekil olmak üzere, eyalet ve sancakların iki yetkilisi yönetim sisteminde yerini alıyordu. Bu gelişmeyle reaya, askerî sınıfa geçmiş oluyordu. İltizam usulüyle vergi toplama da voyvodalık kurumunu doğurdu.

İltizama verilen bir yerin vergisini toplamak üzere görevlendirilen kişilere voyvoda denilmiştir. Mültezimler, vergi toplanması için verilen yerleri kendileri veya voyvodası aracılığıyla yönetmeğe başladılar. Mültezimlerin ayandan seçilmesi taşra eşrafının askerî sınıfa geçmesini kolaylaştırdı. Bu da merkezle bağın zayıflamasına sebep oldu.

Tımarlı sipahilerin yerine istihdam edilen sanca sekban adlı askerler, barış zamanında kendi başlarına kaldıkları için huzursuzluk kaynağı oldular. Tımar sistemi, nüfusu yöresine bağlıyordu. Sistem bozulunca şehirlere göç başladı. Köyler boşalınca üretim düştü ve vergi de azaldı.

Bunlar; sistemin bozulduğunu gösteriyor, devletin yeniden yapılanmasını gerektiriyordu. Buna rağmen, Osmanlı Devleti’nde ıslahat çalışmalarına ordudan başlanması şu etkenlere dayanır: l) Psikolojik etkenler (Eski zaferler özleniyor, bunun düzenli bir ordu ile gerçekleştirildiği biliniyordu). 2) Devletin esas görevi ülkeyi dış tehlikelerden korumaktı. 3) Öncelikle devleti sarsan ve büyük masrafa sokan düşman kuvvetlerini yok etmek gerekiyordu. Bu sebeplerden dolayı ordunun güçlendirilmesine çalışıldı.

H- XIX. Yüzyılda Değişmeler

Osmanlı yönetimi XIX. yüzyılda iç ve dış etkilerin sonucunda çok hızlı ve köklü değişikliklere uğradı. İçte klasik sistemin bozulması, gayrı Müslim unsurların istekleri, dışta yenilgiler ve Avrupa devletlerinin zorlamaları yönetimde değişmeleri hızlandırmıştır. Bu sefer ordu üzerindeki değişiklik ve düzenlemelerle yetinilmemiş, yönetimde köklü değişiklikler gerçekleştirilmiştir.

1- Merkez Teşkilâtı

XIX. yüzyılda gerçekleştirilen değişiklikler, örfi yönetim anlayışından Kanun-i Esasi (Anayasa) düzenine geçişi hazırlayan düzenlemelerdir.

Bâb-ı Âli’den Hey’et-i Vükelâ’ya Geçiş:

II. Mahmud, devletin başına sürekli mesele çıkaran Yeniçeri Ocağı’nın düzeltilmesi yerine ortadan kaldırılmasını tercih etti. Böylece dünya tarihinde ilk defa kurulu bir ordu bütün unsurları ile ortadan kaldırıldı. Buna Vak’a-yi Hayriye (Hayırlı Olay) denildi (1826). Yerine sâkir-i Mansure-i Muhammediye adlı bir ordu kuruldu. Merkezi yönetimi Avrupa ülkelerine benzer bir şekilde yeniden düzenledi. Yönetme yetkileri divan üyeleri arasında paylaştırıldı. Her üyenin baktığı iş alanına nezaret denildi. Sadaret Kethüdalığı Dâhiliye Nezareti, Reisülküttaplık Hariciye Nezareti, Hazine-i. Amire Maliye Nezareti adını aldı. Bunların yanında Evkaf ve Ticaret nezaretleri kuruldu. Sadrazamlık makamına Başvekâlet denildi. Divanın yerini Meclis-i Hass-ı Vükela aldı.

II. Mahmud, yönetimdeki bu düzenlemelerin amacına uygun çalışabilmesine yardımcı olmak üzere çeşitli meclisler kurdurdu: Dar-ı şüra-yi Askerî (Askerlik İşleri), Dar-ı şüra-i Bab-ı Ali (Mülkiye ile ilgili işleri), Meclis-i Vala-i Ahkâm-ı Adliye (Memurların yargılanması ve halk ile hükümet arasındaki davalar için kurulmuştur (1838). (Danıştay’ın çekirdeğidir). Meclis-i Vala’nın yapılacak yenilikleri görüşmek gibi çok önemli bir görevi de bulunmaktaydı. Bu meclisler yürütme gücüne sahip değildi. Danışma ve planlama görevlerini üstlenmişlerdi.

Kamu hizmetlilerinin mallarına el koyma usulü olan müsadere kaldırıldı. Kanunsuz suç ve ceza olamayacağı ilkesi benimsendi. Siyaseten katl yasaklandı. Ulema ve memurlar için ayrı ayrı kanunnameler yayınlandı. Bütün bu gelişmeler modern hukuk anlayışının benimsendiğini göstermektedir.

Tanzimat Meclisleri: Padişah Abdülmecit’in 3 Kasım 1839′da Gülhane’de okuttuğu ferman, Osmanlı yönetim anlayışının tamamen değiştiğini göstermektedir. Ayrıca, XIX. yüzyıla kadar yapılan reform çalışmalarının yanlış olduğunu, esas düzenlemenin yönetimde yapılması lazım geldiğim de vurgulamaktadır. Yani, Osmanlı ıslahat hareketlerinin yönü ve hedefi değişmiştir. Bu fermanla, ülkede kanun üstünlüğünün ilke alınacağı bildirilmiştir. Tanzimat Fermanı’yla padişahın yasama ve yargı yetkileri sınırlandırılmış, örfi ceza verme yetkisi kaldırılmıştır. Yargılamanın her çeşidi mahkemelere geçmiştir. Islahat Fermanı’yla da zimmet (zimmîlik) kurumu kaldırılarak; Müslim ve gayri Müslim tebaa eşitlenmiştir.

Tazminat döneminde, başvekâlet tekrar sadrazamlık haline getirildi. Şeyhülislamlık kurumunun siyasi danışmanlık işlevi kısıtlandı. Askerlik konusu düzenlenerek Seraskerlik makamı kuruldu: Meclis-i Vala-i Ahkâm-ı Adliye, bu devir çalışmalarına yön vermiştir. Hem yüksek mahkeme, hem de kanun, tüzük ve yönetmelikler hazırlamak görevlerini gerçekleştirmiştir. Görevinin çoğalması üzerine Meclis-i Ali-i Tanzimat kurulmuş ve mevzuat hazırlama görevi bu meclise devredilmiştir. Sonraları bu iki meclis birleştirilmiş, 1868′de de Şüra-yı Devlet ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye kurulmuştur. Bu meclisler 1876′ya kadar görevlerini sürdürmüşlerdir.

Osmanlı Ordusunda iyileştirme Çalışmaları: Osmanlı Devlet yönetme anlayışında ordunun çok önemli yeri ve işlevi bulunduğunu biliyoruz. Ordunun düzelmesi ile bütün devlet teşkilâtnın düzenli işleyeceği kanaati yerleşmiştir. Bunun için, ordudaki iyileştirme çalışmaları ayrı bir önem taşımaktadır. Yüzyıllardan beri dünyanın en güçlü, en disiplinli ve en modem araç-gereçlerle donatılmış ordusu olan Osmanlı askerî gücü, üstünlüğünü XVII. yüzyıldan itibaren kaybetmeye başladı. İçte düzenin bozulması, dışta meydana gelen hızlı gelişmeler, Osmanlı ordusunu zayıf duruma düşürmüştü. Avrupa’daki gelişmelere ayak uydurulması gerektiği kesin olarak kabul edildi. Ordudaki ilk Avrupai düzenleme 1.Mahmud ( 1730–1754) zamanında topçu sınıfında yapıldı. Humbaracı Ocağı, Topçu Okulu haline dönüştürülmeğe çalışıldı. Hendeseliane adlı bir askerî mühendis okulu kuruldu. Fakat yeniçerilerin isyanı üzerine bu çalışmalar durduruldu.

Rusya’nın Çeşme’de (1770) Osmanlı donanmasını yakması olayından kurtulan Cezayirli Gazi Hasan Paşa donanmayı yeniden oluşturmak için çalıştı. Bunun için deniz subayı yetiştiren Mühendishane-i Bahri-i Hümayun adlı okul, padişah fermanı ile kuruldu (1773). Osmanlı ordusundaki iyileştirme çalışmalarına Avusturya ve Rusya engel olmaya çalıştı. Bu devletler, Fransa’ya baskı yaparak, ordunun eğitimine yardımcı olan Fransız subaylarını geri çektirdi.

III. Selim (1789–1807) konuya daha ciddi ve ilkeli yaklaştı. Mühendishane genişletilerek Mühendishane-i Berri-i Hümayun (1795) açıldı. Bu okul kara ordusuna subay yetiştirecekti. Okulun “kurmay” subay yetiştiren Erkan-ı Harb bölümü de vardı. II. Osman (1618–1622) yeniçerilerin artık işe yaramadığını anlamış, fakat bu düşüncesi fark edilince tahtını ve hayatını kaybetmişti. III. Selim, ocağın kaldırılmasını göze alamadı. Ancak, Nizam-ı Cedid (1794) adını verdiği yeni bir ordu kurdu. Bu ordunun askerleri Anadolu’dan getirtilen Türk delikanlıları idi.

Nizam-ı Cedid, deyimi Osmanlılarda ilk defa, devlet yönetiminde yapılması gereken iyileştirme ve düzenleme anlamında Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa (1637–1691) tarafından kullanılmıştır. Fransa’da kurulan cumhuriyet rejimi de Fransa Nizam-ı Cedidi diye isimlendirilmiştir. Bu terimle Avrupa Medeniyeti ölçülerine göre yapılan düzenlemelerin kastedildiği anlaşılmaktadır. Nizam-ı Cedid ordusu Fransız, İngiliz, Alman subaylarının yardımıyla oluşturulmağa başlandı. Bu yeni ordunun giderlerini karşılamak üzere de ayrı bir bütçe meydana getirildi. Buna da İrad-ı Cedid denildi. Ancak, yeniçerilerin isyanı ile kaldırıldı. III. Selim zamanında, Tersane Eminliği kaldırılarak Umur-ı Bahriye Nezareti kurulmuş, gemi yapım işleri kendisine ayrılan gelirlerle bu kuruluşa devredilmiştir.

II. Mahmud (l808–1839) Nizam-ı Cedid yerine Sekban-ı Cedid’i kurdurdu. Yeniçeriler bunu da kaldırttılar. Bundan sonra, II. Mahmud, yeniçerilerden seçtiği neferlerden Eşkinci adıyla bir yeni sınıf oluşturdu. Yeniçeriler buna da isyan edince, ocağı topa tutturarak imha ettirdi. Yeniçerilerin büyük bir kısmı öldürüldü. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni bir merkez ordusu meydana getirildi (1826). Bu ordunun taşra teşkilât için redif birlikleri kuruldu (1834). Orduda gerçek askerlik hizmeti görenler, belli bir süre de ordunun yedeği olarak görevli kılındılar. Bunlar, gerektiği zaman eğitime çağrılıyorlardı. İşte bu görevlilere, yedekteki anlamında redif denildi.

II. Mahmud zamanında Askerî Tıbbiye (Mekteb-i Tıbbiye, Tıbhane-i Amire ve Cerrahhane-i Mamure) açıldı (1826). 1834 yılında orduya subay yetiştirmek üzere Mekteb-i Ulum-ı Harbiye (Harp Okulu) kuruldu.

Sultan Abdülaziz (1861–1876) devrinde ordu tekrar düzenlendi. Mansure yerine Nizamiye denildi. Bab-ı Seraskerî’ye Harbiye Nezareti, seraskere de Harbiye Nazırı denildi. Harp Okulu, Mekteb-i Fünün-ı Harbiye adını aldı. Donanmaya ayrı bir önem verilerek Bahriye Nezareti kuruldu (l 866). Ordu için yeni kışlalar inşa edildi. Bu sistem, bazı değişikliklerle devletin yıkılışına kadar devam etti.

Osmanlı ordusundaki iyileştirme ve yenileştirmeler önceleri Fransız etkisinde gelişti. 1884 yılından sonra Alman eğitim sistemi ağırlık kazanarak devam etti. III. Kanun-i Esasi ve Sonrası Fransız İhtilali’nin dünyaya yaydığı yeni yönetim ilkelerinden Osmanlı aydınları da etkilenmiştir. Özellikle, Fransa’ya öğrenim için gönderilen gençler demokrasi düşüncesinden geniş olarak etkilendiler. Tanzimat dönemindeki gelişmeler, devletin rejimini Anayasa hukukunun üzerine oturtmaya doğru gitmekteydi. Huzuru ve kalkınmayı sağlamak, Avrupa devletlerinin, sık sık gündeme gelen iç işlerine müdahalelerini önlemek için meclise (parlamento) dayalı yönetim sistemi, yani rejim değişikliği şart görülüyordu. Batı etkisinde yetişen genç aydın ve yöneticiler, hükümdara baskı uygulamağa başladılar. Mutlak yetkilerini bırakmak niyetinde olmayan Sultan Abdülaziz’i bir darbe ile tahttan indirdiler. Bu davranışla, yeni kurulan Osmanlı ordusu da politikaya karışmağa başladı. Tahta çıkarılan V Murad rahatsızlığı sebebiyle hal’ edildi. Anayasayı ilan etme sözünü veren II. Abdülhamid tahta çıktı.

Kanun-i Esasi (Anayasa) 1876′da ilan edildi. Bu anayasa, Prusya ve Belçika anayasalarından yararlanılarak hazırlanmıştı. 119 maddeden meydana gelmişti. Osmanlı toplumunun çeşitli unsurları nüfusları oranında mecliste temsil edilecek, böylece halk, meclisine ve devletine sahip çıkacaktı. Yeni yönetim şekline göre devletin başında padişah bulunacak ve son karar makamı olarak görev yapacaktı. Anayasaya göre iki meclis oluşturulmuştu

Ayan Meclisi: Üyeleri padişah tarafından tayin edilecekti.

Meclis-i Mebüsan: Dört yılda bir 50.000 Osmanlı (erkek) oyuyla seçilen mebus (milletvekili) lardan oluşuyordu. Kanun yapma yetkisi Meclis-i Mebusan ile Ayan Meclisi’nin idi. Kanun Padişahın onayından sonra yürürlüğe girerdi. Bakanlar Kurulu (Hey’et-i Vükela), padişaha karşı sorumluydu. Kanun-i Esasinin kabulü ile Osmanlı tarihinde Meşrutiyet Dönemi başlamıştır.

II. Abdülhamid, 1877–1878 Osmanlı-Rus savaşlarında mebusların davranışlarını ve meclisteki temsil oranındaki dengesizlikleri sebep gösterip, Anayasa’nın kendisine verdiği yetkiye dayanarak, Meclis-i Mebüsan’ın çalışmalarını süresiz tatil etti. Gayri Müslimler, daha az seçmenle mebus çıkarmışlardı. Avrupa’nın baskısıyla oluşan bu durum meclisteki dengeyi bozmuştu. Ayrıca, bazı mebuslar, devletin çıkarlarından çok etnik çıkarları gözetmeğe başladıklarından, meclis çalışmalarını çıkmaza sokmuşlardı.

II. Abdülhamid, ordu ve aydınların baskısıyla 1908′te Meclis-i Mebusan’ın çalışmasına izin verdi. Bu şekilde II. Meşrutiyet dönemi başladı. 1909′da II. Abdülhamid, 31 Mart hadisesi bahane edilerek tahttan indirildi. Anayasada çeşitli değişiklikler yapıldı. 1912 yılında da siyasî partilere dayalı hükümetler dönemi başladı.

2- TAŞRA TEŞKİLÂTI

Tanzimat Öncesinde Yapılan Düzenlemeler:

III. Selim’in iyileştirme çalışmaları daha çok ordu ile ilgiliydi. II. Mahmud, yönetimle ilgili düzenlemeler de yapmıştı. Ancak, taşra teşkilâtnda da yönetim sağlıklı çalışmıyordu. Kadıların idarî ve yargı işlevleri gereği gibi işlemiyordu.

Eyaletlerde merkezi otorite zayıflamıştı. Bunun için nüfuzlu görevlilerin merkezden atanması yolu seçilmiş, fakat bazı nüfuzlu ayanlarla Sened-i İttifak (1808) imzalanmak mecburiyetinde kalınmıştır. Sened-i İttifak, merkezi otoritenin gücünü artırmakla beraber, merkezi gücün denetlenmesi, sınırlanması anlamlarını da taşıyordu.

II. Mahmud devrinde taşrada da düzenlemeler yapıldı. Taşrada merkezi otoriteyi sağlamak üzere redif birlikleri kuruldu. Anadolu ve Rumeli’de müşirlikler oluşturuldu (1836). Eyalet valilerine müşir unvanı verildi. Askerî birlikler de bunlara bağlandı. Böylece, valiler hem sivil hem de askerî yetkilerle donatıldı. Sancaklarda, müşirliklere bağlı feriklikler kuruldu. Merkezden tayin edilmesine özen gösterilen mütesellimler de mali ve idarî görevlerine devam ettiler. II. Mahmud, köy ve mahallelerde muhtarlık teşkilâtnı kurdu.

Tanzimat Döneminde Yapılan Düzenlemeler:

Tanzimat Fermanı ile reayanın mal güvenliği sağlanacağı bildirilmişti. Bu ilkeye dayalı olarak, halkı sıkıntıya sokan iltizam yöntemi kaldırıldı. Vergilerin toplanması için muhassıllıklar kuruldu. Bu görevi yürütenlere muhassıl denirdi. Sancak merkezlerinde Muhassıllık Meclisleri meydana getirildi. Bu meclis, hazine gelirlerinin usulüne uygun toplanması için muhassıllara yardımcı oluyorlardı.

Muhassıllık teşkilâtndan istenilen sonuç elde edilemeyince 1842′de yeni düzenlemeler yapıldı. Mülki idarede gerçekleştirilen bu düzenlemeğe göre, eyalette vali, sancakların başında kaymakam bulunacak, sancağın alt birimi olarak da kaza ünitesi kurulacaktı. Kazanın başına, kaza halkının isteği doğrultusunda kaza müdürü getirilecekti. Eyaletlerde güvenlik işleri için zaptiye teşkilât kuruldu. Başına da zaptiye müşiri getirildi. Eyaletin mali işlerine ise defterdar bakacaktı.

Bu devirde taşra yönetim birimlerinde meclislerin kurulduğunu görmekteyiz. Eyaletteki yöneticilerden Eyalet Meclisi (Büyük Meclis), sancaklarda da Sancak Meclisi (Küçük Meclis) oluşturuldu.

Vilâyet Nizamnamesi İle Yapılan Düzenlemeler:

Meşrutiyetin ilanında ve Kanun-i Esasi’nin hazırlanmasında önemli rolleri bulunan Mithat Paşanın valiliğinde, Tuna bölgesinde gerçekleştirdiği uygulamalar çok başarılı bulunmuş ve bu uygulamalar bir nizamname haline getirilmiştir. Bunun için “Tuna Vilâyet Nizamnamesi” diye de isimlendirilen bir Vilâyet Nizamnamesi bütün memleket çapında, yavaş yavaş ve bölge bölge uygulanmaya konmuştur.

Bu nizamnameye göre mülkî teşkilât ve görevlileri şunlardı: Vilâyet, vali; liva (sancak), mutasarrıf; kaza, kaymakam; nahiye, nahiye müdürü. Nahiye Müdürleri seçimle belirlenecekti.

Mülki idarede yapılan düzenlemelerde halkın yönetime katılmasında ilerlemeler olduğu görülmektedir. Yeni düzenlemeden sonra Eyalet Meclisi Vilâyet İdare Meclisi, Sancak Meclisi de Liva İdare Meclisi şekline değiştirildi. Bunun yanında yılda bir kere toplanan Vilâyet Umum Meclisi kuruldu. Bu düzenlemeler, zaman zaman çeşitli değişikliklere uğradıysa da esas itibariyle günümüzde de devam etmektedir.

KAYNAK: TÜRKLÜK BİLGİSİ

Yrd. Doç. Dr. Ali GÜLER

Yrd. Doç. Dr. Suat AKGÜL

Atilla ŞİMŞEK

Anadolu(Türkiye) Selçuklularının 1308 yılında ortadan kalkmasıyla beraber, özellikle Batı Anadolu’daki beylikler arasında, Türk birliğini yeniden tesis etmeyi amaçlayan mücadeleler kızışmış idi. İşte bu mücadelelerin neticesinde Anadolu’da Osmanoğullarının yıldızı parlayacak ve altı yüz yılı aşan muhteşem bir Türk devletine tarih tanıklık edecektir.

Osmanoğullarının Menşe’i: Tarihi kaynaklara göre Osmanlı devletini kuranlar, Oğuzların 24 boyundan biri olan Kayı boyuna mensuptur. Oğuz an’anesine göre Kayılar, sağ kolda yer alan Boz-okların Günhan kolunun en büyük boyudur. Dolayısıyla Oğuz teşkilât yapısında Kayılar, hâkim unsurdur. Bundan dolayı Dede Korkut’ta “hâkimiyet bir gün Kayı’ya değe; bu dediğim Osman neslidir” denilerek Osmanoğullarının hâkimiyeti meşrulaştırılır.

Kayılar, Malazgirt Savaşı’nın hemen akabinde Anadolu’ya gelen Oğuz boylarındandır. Dolayısıyla onların Anadolu coğrafyası içerisinde yurt tutmaya yönelik göç hareketleri hem Anadolu’nun Türkleşmesi hem de Türkiye tarihinin şekillenmesi bakımından oldukça önemlidir. Tarihî kaynaklara göre elli bin kadar Tatar ve Türkmen gaza ve cihat maksadıyla önce Erzurum ve Erzincan’a, ardından da Artuklu sahasında yer alan Güneydoğu Anadolu’ya yönelmişlerdi. Kayı boyunun beyi Süleyman Şah, Halep’e giderken Fırat’ta boğulmuş ve “Türk Mezarı” da denilen Caber Kalesi’nde defnedilmiştir. Beylerini kaybeden “göçer evli”lerin bir kısmı, bugünkü Urfa-Viranşehir ve Mardin-Derik kazaları arasında bulunan Beriyye’ye gitmiş bir kısmı ise Anadolu’ya dağılmıştır. Bu sahalar, Kayı boyuna mensup Karakeçililer’in günümüzde de yoğun olarak yaşadıkları bölgelerdir.

Babasının ölümü üzerine dört yüz kadar göçer evli ile bölgeyi terk eden Ertuğrul Gazi önce Pasin Ovası’na, Sürmeliçukuru’na varıp bir müddet burada kalmış, sonra Selçuklu Hükümdarı Sultan Alaaddin’in çağrısı üzerine Adıyaman ve ardından Ankara civarına gelmiştir. Yaklaşan Moğol tehlikesi ve uçları basan Bizans’a karşı yardımını gördüğü Ertuğrul Gazi liderliğindeki Kayıları Ankara civarındaki Karacadağ’a konduran Sultan Alaaddin, Rumlara karşı Sultanönü (Eskişehir)’nde kazanılan zaferde, ordusunun akıncılığını üstlenen Ertuğrul Gazi’ye Söğüt, Domaniç ve Ermeni Beli’ni yaylak ve kışlak olarak tahsis etmiştir. Ertuğrul Gazi’nin vefatı üzerine (1281 veya 1288), küçük oğlu Osman Bey, Kayıların başına geçmiştir.

A- Kuruluş Devri

1- Osmanlı Beyliği’nin Kuruluşu

a- Osman Bey

Oğuz aşiretlerinin ittifakıyla başa geçtikten sonra, siyasî ve dinî bakımdan Anadolu’nun en itibarlı ve nüfuzlu tarikatlerinden Ahilerin mühim bir şahsiyeti olan Şeyh Edebali’nin kızı ile evlenerek, gücünü artırmış idi. Bundan sonra Osman Gazi, Bizans’a karşı genişleme politikasını uygulayarak, İnegöl, Karacahisar ve Yarhisar’ı ele geçirdi ve bölgenin mühim merkezlerinden olan Bilecik’i alarak, burayı beyliğin merkezi yaptı (1299). Bu tarih devletin kuruluş tarihi olarak kabul edilir. Selçuklu Sultanı III. Alaaddin Keykubad’ın İlhanlı Hükümdarı Gazan Han’ın kuvvetleri tarafından tutulup, İran’a götürülmesi üzerine Selçuklu ümerasından bazıları ve bölgedeki Türkmen beyleri Osman Bey’e teveccüh göstermiş; Oğuz an’anesine göre onun hâkimiyetini tanımayı kabul etmişlerdir. Nitekim Oğuz beyleri Oğuz Han töresine göre tertip edilen bir törende Osman Bey’in önünde diz çökerek, onun verdiği kımızı içmek suretiyle tâbiyetlerini sunmuşlardır. Ancak henüz küçük bir beylik durumundaki Osmanoğullarının, şeklen de olsa bu dönemde, İlhanlı hâkimiyetini tanıdıkları bilinmektedir. Osman Gazi, beyliğini ilân ettikten sonra idaresi altındaki bölgeleri beş kısma ayırarak buraları güvendiği ve savaşlarda yararlık gösteren kimselere tevcih etti. Oğlu Orhan’a Sultanönü, büyük kardeşi Gündüz Bey’e Eskişehir’i, Aykut Alp’e İnönü’yü, Hasan Alp’e Yarhisar’ı ve Turgut Alp’e de İnegöl’ü verdi. Diğer oğlu Alâeddin’e ise Şeyh Edibali’nin emin ve nazırlığında, ailenin geçimi için, Bilecik ve havalisinin gelirleri tahsis edildi.1302′de Bursa tekfurunun liderliğinde birleşen Rum tekfurlarının Koyunhisar (Bafeon) savaşında ağır bir mağlûbiyet tatmaları, Osman Bey’in Bursa ve Kocaeli taraflarına akınlar yapmasını oldukça kolaylaştırmıştı. Bir taraftan Bursa öte taraftan İznik Türk kuşatması altında tutuluyordu. Ancak yaşlılık sebebiyle Osman Bey, fetihler için oğlu Orhan’ı görevlendirmişti. Nitekim 1324 yılında Osman Bey vefat etti ve oğlu Orhan Bey Osmanlı tahtına çıktı.

b- Orhan Bey

1326 yılında Bursa’yı, uzun süren kuşatmanın ardından, ele geçirince babasının vasiyetini yerine getirerek, Osman Gazi’nin naaşını Bursa’ya nakletti ve burayı devletin yeni merkezi yaptı. Orhan Bey’in komutanlarından Akçakoca ve Karamürsel ise İstanbul kıyılarına kadar akınlarda bulunuyorlardı. Bu fetih ve akınlardan telâşlanan Bizans İmparatoru Andranikos büyük bir ordunun başında Osmanlılara karşı harekete geçtiyse de Maltepe (Palekanon) Savaşı’nda ağır bir yenilgi aldı (1329). Bu zafer, İznik ve İzmit’in ele geçirilmesini kolaylaştırmıştır.

Rumeliye Geçiş: Karasi Beyliğinde başlayan taht mücadelelerinden istifade eden Orhan Bey, Balıkesir ve civarını topraklarına katarak, ileride gerçekleşecek olan Rumeli fetihleri için mühim bir mevkiye sahip olmuştur. Nitekim Karasi Beyliğinin deniz gücü ve Hacı İl Bey, Evrenos Bey gibi değerli komutanlar artık Osmanlıların emrine girmişlerdir. Bizans içindeki taht kavgaları ve Bulgar-Sırp saldırıları karşısında, gittikçe güçlenen Osmaoğullarından yardım isteyen Kantakuzen’in talebi üzerine Orhan Bey’in oğlu Süleyman, bir orduyla Rumeli’ye geçti (1345). Edirne’yi kuşatan Bulgar-Sırp kuvvetlerini bozan Süleyman Paşa bu zaferin karşılığında Gelibolu’daki Çimpe Kalesi’ni Bizans’tan aldı. Böylece Osmanlılar ilk kez Rumeli yakasında bir üs elde etmiş oluyordu (1356). Süleyman paşa Gelibolu’nun ardından Tekirdağ’a kadar olan bölgeleri de ele geçirerek buralara Anadolu’dan getirilen Türkmenleri yerleştirdi. Böylece Rumeli’de de Türkleşme hareketi başlamıştır.

Osmanlıların Rumeli’de İskân Siyaseti: Osmanlılar, Rumeli’de fethettikleri bölgelerin siyasi ve askeri emniyetini sağlamak istiyordu. Bunun için Anadolu’dan getirilen birçok Türk ailesi bu bölgelere yerleştirildi. Balkanlar’ı fethettikten sonra orda tutunup kökleşmenin başka çaresi yoktu. Önce Gelibolu, daha sonra bütün Rumeli, Türklerle iskân edilmeye başlandı.

Osmanlının Rumeli’de iskân planı, çok iyi düşünülüp gerçekleştirilmiş bir politikadır. Türklerin, Hristiyanları Müslümanlaştırma diye bir siyaseti olmamıştır. Kendiliklerinden İslam dinine girenlerin sayısı da Balkanları Türkleştirmeye yetmezdi. Bunun için konargöçer boylar getirilip planlı bir şekilde iskân edilmiştir. Göçürülecek aşiretler, birbirine hasım olanlardan seçilmiştir. Böylece, hasım aşiretler birbirlerinde uzaklaştırılarak sosyal huzur da sağlanmıştır. Bu göçmenlerin geriye dönüş yolları da kapatılmıştır. Fakat yerleşik hayat için gerekli araç gereç bakımından desteklenmiş, belli bir süre için de vergiden muaf tutulmuşlardır. Göçmen toplanan bölgelerde de göçürmek sebebiyle ekonomik hayatın bozulmamasına dikkat edilirdi. Rumeli’nin Türkleşmesinde kendiliğinden gelip yerleşen Türk boylarının da rolü büyüktür. Osmanlının Rumeli’yi iskân politikası XVI. yüzyıla kadar sürmüştür.

c- Rumeli ve Balkanlarda Fetihler

I. Murat (Hüdavendigar) önce tahtta hak iddia eden kardeşlerini bertaraf etmekle işe başladı ve bu arada elden çıkan Ankara’yı yeniden aldı. Anadolu’da birliğin sağlanmasının ardından Murat Hüdavendigar, inkitaya uğrayan Rumeli ve Balkanların fethine yöneldi. Bu sırada Balkanlar karşıklık içindeydi. Bir taraftan Sırp Hükümdarı Düşan’ın ölümü ile Sırplar arasında iç mücadeleler şiddetlenmiş, öte yandan Macar Kralı Layoş, Balkanlarda Ortadokslara olan baskıları artırmıştı. Evrenos ve Hacı İl Bey komutasındaki kuvvetler bu durumdan da yararlanarak Keşan’dan Dimetoka’ya kadar olan yerleri fazla bir mukavemet görmeden ele geçirmişlerdi. Sazlıdere Zaferi ile Edirne ve Filibe, Lala Şahin Paşa tarafından fethedildi (1363/4). Bu savaşlarda Bulgarların yanında yer alan Bizans barış yapmak zorunda kaldı. Türk ilerleyişini durdurmak isteyen Macar, Bulgar, Sırp ve Ulahlardan müteşekkil bir Haçlı ordusu Macar Kralı Layoş’un liderliğinde Edirne üzerine yürüdü. Ancak Meriç sahilindeki Sırp Sındığı denilen mevkiide, kalabalık Haçlı ordusunu hazırlıksız yakalayan 10 bin kişilik kuvvetiyle Hacı İl Bey, büyük bir bozguna uğrattı (1364). Sırp Sındığı zaferiyle Osmanlılar, Balkanlardaki fetihlerine hız verdiler ve bunu kolaylaştıracağı için Osmanlı başkenti Bursa’dan Edirne’ye nakledildi. Fetihler karşısında çaresiz kalan Bulgarlar Türk himayesini kabul etmek zorunda kaldılar (1369). Çirmen Zaferi ile (1372) Batı Trakya ve Makedonya’nın bir kısmı Osmanlı hâkimiyetine girdi ve Selanik ile Köstendil’in de ele geçirilmesinin ardından Sırp Kralı Lazar, vergi verip, gerektiğinde asker göndermek şartıyla Osmanlılarla barış anlaşması imzaladı(1374). Yaklaşık on yıl süren mücadelede, Rumeli ve Balkanlarda fethedilen bölgelere Anadolu’dan mütemadiyen Türk nüfus kaydırılarak bölgede demografik dengeler Osmanlılar lehine değiştirilmeye başlanmıştı. Bu tarihten sonra bir müddet Balkanlardaki fetihlere ara verilmiş ve Anadolu’da Türk birliğini sağlamlaştırmaya yönelik düzenlemelere geçilmiştir. Bu maksatla I. Murat, oğlu Bâyezid’i Germiyan beyinin kızı ile evlendirmiş; Tavşanlı, Emet ve Simav gelinin çeyizi olarak Osmanlılara verilmiştir. Aynı şekilde Akşehir, Yalvaç, Beyşehri gibi bazı şehir ve kasabalar Hamidoğulları’ndan para karşılığı satın alınmış, Candaroğullar da Osmanlı hâkimiyetine girmişti. Artık Osmanlıların karşısında tek bir güç kalmıştı; Karamanoğulları.

Alaaddin Ali Bey, Osmanlıların yeniden Balkanlara yönelmesini de fırsat bilerek, harekete geçmiş ancak I. Murat Konya önlerinde Karamanoğullarını yendiğinde Karaman beyi af dilemek zorunda kalmıştır (1387).

Murat Hüdavendigar’ın yeniden Rumeli’ye yönelmesiyle birlikte Niş ve Sofya da dâhil olmak üzere bütün Bulgaristan fethedildi.(1385/88). Timurtaş Paşa’nın Sırp kuvvetleri tarafından baskına uğratılıp, yenilmesi üzerine cesaretlenen Bulgar, Leh, Çek ve Macar kralları da Sırpların yanında yer aldılar. Fakat Çandarlı Ali Paşa, Bulgar Kralı Şişman’ı esir alarak Bulgarları bu ittifakın dışına attı. Buna rağmen Haçlı ordusu ilerleyişini sürdürünce, I. Murat ordusunun başına geçerek düşmanı Kosova’da karşıladı. I. Murat’ın oğulları Bâyezid ve Yakup’un da yer aldığı Osmanlı birlikleri büyük bir zafer kazandı. Sırp Kralı Lazar ve oğlu esir edilmiş, düşman kuvvetlerinin büyük bir kısmı imha olmuştu (20 Haziran 1389). Fakat I. Murat savaş meydanını gezerken bir Sırp tarafından hançerlenerek şehit düştü. Bunun üzerine Sırp kralı da Osmanlı askerleri tarafından öldürüldü. Osmanlılar için Balkanlarda tutunabilmek yolunda ölüm kalım savaşı olarak görülen I. Kosova Zaferi Sırplar tarafından asla unutulmamıştır. Günümüzde dahi masum Müslüman halka yönelik vahşetin arkasında bu mağlûbiyetin ezikliği ve intikam hissi yatmaktadır.

c- Anadolu Türk Birliğinin Sağlanması ve İlk İstanbul Kuşatması

1389 yılında Bulgaristan ve Bosna’nın fethi gerçekleştirildikten sonra, Anadolu’da durumun karıştığını haber alan Yıldırım Bayezid, Balkan devletleriyle açık antlaşmalar imzaladı. Yıldırım, Sultan Murad’ın ölümünü fırsat bilip Osmanlılara karşı güç birliği yapan Anadolu Beyliklerine karşı mücadeleye girişti. Karamanoğulları hem Beyşehir’i işgal etmişler, hem de Saruhan, Menteşe, Aydın ve Germiyanoğullarını kışkırtmışlardı. Yıldırım Bayezid beraberindeki kuvvetleriyle Anadolu’ya girdi ve bu beyliklerin hepsini ele geçirdi. Ayrıca Candaroğlu İsfendiyar Bey’de Osmanlı hâkimiyetini kabul etmek zorunda bırakıldı. Böylece Anadolu Türk birliği sağlanmış oldu.

Karaman Seferinde Yıldırım Bayezid ile beraber olan Sırp Kralının oğlu Manuel, Bursa’ya geldikten sonra izinsiz bir şekilde İstanbul’a gitti. Yıldırım Bayezid bunun gizli maksadı olduğunu düşünerek daha önce planlamış olduğu Macaristan seferini iptal etti ve İstanbul’u kuşatma kararı aldı.1391 yılında karadan ve denizden kuşatılan İstanbul, büyük ve kuvvetli toplar olmadığından dolayı kuşatmadan ziyade şehri abluka altına aldı. Bu Osmanlı Devletinin yaptığı İstanbul’u ilk kuşatmadır. Boş durmayan Macarlar kuzeyden Osmanlı topraklarına girdi ve 1392 yılında yenilgiye uğratıldı. Tuna ve Eflak seferinden dönüldüğünde Selanik ve çevresi de Osmanlı topraklarına katılmış oldu (1394). 1395 yılında İstanbul’u tekrar kuşatan Yıldırım Bayezid Haçlıların harekete geçmesiyle birlikte kuşatmayı ilk seferde olduğu gibi başarıya ulaştıramadan kaldırdı.

d- Niğbolu Savaşı

Osmanlılar karşısında yalnız kalan Macarlar, Türkleri Balkanlar’dan çıkarmak için Papa’dan yardım istediler. Papa’nın öncülüğünde birleşik Hristiyan kuvvetlerinden oluşan yeni bir ordu kuruldu. Bu Haçlı ordusunun başında Macar kralı Sigismund bulunuyordu. Haçlı ordusu Macarlardan başka Fransa, İngiltere, Hollanda, Avusturya ve İtalya, İsviçre ile Güney Avrupa ülkelerinden gelen kuvvetlerden oluşuyordu. Bu güçlü Haçlı ordusu Balkanlar’da ilerleyerek Niğbolu’yu kuşattı. Sultan I. Bayezid çok hızlı bir şekilde Niğbolu önlerine geldi. Başarılı bir savaş taktiğiyle Haçlıları büyük bir bozguna uğrattı(1396). Haçlı komutanları ve Macar kralı canlarını zor kurtardılar. Niğbolu zaferi ile Osmanlılar, Bulgaristan’ın tamamına hâkim oldular.

e- Ankara Savaşı ve Fetret Devri

Yıldırım Bâyezid, Fırat boylarına kadar topraklarını genişlettiği sırada, Timur da İran, Azerbaycan ve Irak’ı ele geçirmişti. Bazı Anadolu beyleri Timur’a sığınırken, ülkeleri istilâ edilen Celayirli Ahmet ve Karakoyunlu Kara Yusuf da Yıldırım Bâyezid’in yanına kaçmıştı. Böylece her iki devlet bir birine sınır komşusu olmuş, ancak bu durum iki hükümdarın da Türk dünyasının liderliğine oynamaları sebebiyle olumsuz neticeler doğurmuştur. Timur, Osmanlılara sığınan Celayirli Ahmet ve Kara Yusuf’un iade edilmemesini bahane edip Sivas’ı kuşatmış ve kendisine teslim edilmesine rağmen şehri tahrip etmişti (1400). Bu olaydan sonra da her iki hükümdar arasında mektuplaşmalar devam etti. Fakat Timur’un, Anadolu beyliklerine topraklarının geri verilmesi ve bazı şehirlerin kendine bırakılması gibi talepleri Yıldırım tarafından reddedildi. Dolayısıyla iki fatih için savaş artık kaçınılmaz hâle gelmişti. 160 binlik Timur’un ordusunu, 70 bin kişiyle Çubuk Ovası’nda karşılayan Yıldırım Bâyezid, savaşın başlarında üstünlüğü ele geçirdi. Ancak Timur’un safında eski beylerini gören bazı askerlerin saf değiştirmesi ve Kara Tatarların Osmanlı ordusunun arkasını çevirmesi savaşın talihini değiştirdi. Bir avuç askerle direnmeye çalışan Yıldırım Bâyezid sonunda esir edildi (26 Temmuz 1402). Ankara Savaşı’nı kazanan Timur, Anadolu beyliklerini tekrar ihya etti ve böylece Anadolu Türk birliği parçalandı. Balkanlardaki Türk ilerleyişi durduğu gibi bir kısım topraklar da elden çıktı. Yıldırım’ın oğulları arasındaki taht mücadeleleri Osmanlı devletinin “Fetret Devri” boyunca 12 yıl müddetle devam etti. Şayet bu savaş gerçekleşmemiş olsaydı, hiçbir direnme gücü kalmayan İstanbul büyük bir ihtimalle Yıldırım Bâyezid zamanında Türklerin eline geçecekti. Dolayısıyla Ankara Savaşı Osmanlıları en az 50 yıl geriye götürmüştür. Esir düşen Yıldırım Bâyezid, yedi ay boyunca Timur’un yanında şehir şehir dolaştırıldıktan sonra üzüntüsünden ecele yenik düştü. Osmanlı şehzadeleri tahtın sahibi olabilmek için kıyasıya birbirleriyle mücadele etmeye başladılar. Bu mücadele Çelebi Mehmet’in tek başına devlet idaresine hâkim oluşuna kadar devam etti (1413). Çelebi Mehmet kardeşleri Süleyman, İsa ve Musa Çelebi’yi bertaraf ettikten sonra Anadolu Türk birliğini yeniden tesis etmek için çaba sarf etti. Güçlenen Karamaoğullarının nüfuzunu kırdı, Karamanoğlu Mehmet Bey’in eline geçen Osmanlı topraklarını geri aldı. Candaroğulları beyliğinden Çankırı’yı ve ardından Canik (Samsun) bölgesini yeniden Osmanlı ülkesine kattı. Fakat Şehzade Mustafa ve Simavna Kadısı oğlu Şeyh Bedreddin’in isyanları ülkeyi karıştırmaktaydı (1419). Şehzade Murat Rumeli ve Manisa’da ortaya çıkan bu isyanı bastırdı, Şeyh Bedreddin ve adamları yakalanarak idam edildi. Timur’un beraberinde götürdüğü Mustafa Çelebi de Anadolu’ya döndüğünde tahtta hak iddia etmişti. Şehzade Mustafa’nın Selanik’te başlattığı isyan bastırıldı. Asi şehzade Bizans’a sığınmak zorunda kaldı. Çelebi Mehmet öldüğü zaman Osmanlı ülkesinde sükûnet büyük oranda tesis edilmeye başlanmıştı (1421).

Babasının en büyük yardımcısı olan şehzade Murat tahta çıktığı zaman Bizans tarafından karşısına çıkarılan amcası Mustafa Çelebi’nin isyanını bir kez daha bastırdı ve Bizans’ı cezalandırmak için İstanbul’u kuşattı(1422). Bu defa küçük kardeşi Şehzade Mustafa’nın isyan haberini alan II. Murat, kuşatmayı kaldırarak kardeşini cezalandırmak zorunda kaldı. İsyancıların yanında yer alan Anadolu beyliklerine karşı harekete geçen II. Murat, Candaroğlu İsfendiyar Bey’i itaat altına aldı. İzmir Beyi Cüneyd’i ortadan kaldırıp, İzmir, Aydın ve Menteşe civarını ele geçirdi. Germiyanoğlu Yakub Bey’in çocuğu olmadığından, topraklarını Osmanlılara bırakmayı vasiyet etmişti. Onun ölümüyle Germiyan ili de Osmanlılara katılmış oldu (1428). Balkanlarda da durum Osmanlılar lehine düzelmeye başladı. Nitekim Fetret devri sırasında elden çıkan topraklar geri alındığı gibi, 1440′a kadar Belgrat hariç bütün Sırp toprakları Osmanlı hâkimiyetine girmişti. Fakat Erdel ve Eflâk’ta üst üste gelen bazı küçük bozgunlar Avrupa’da büyük bir sevinçle karşılanarak, Osmanlılara karşı yeni bir Haçlı seferinin tertip edilmesine cesaret vermişti. II. Murat, Balkanlardaki Osmanlı varlığını tehlikeye atmamak için Macarlarla Segedin Antlaşmasını imzaladı (1444) ve bu anlaşmadan sonra tahttan feragat etti. Küçük yaştaki oğlu II. Mehmet’in hükümdar olmasını fırsat bilen Macarlar anlaşmayı bozdu ve yeni bir Haçlı ittifakı oluşturuldu. II. Murat yeniden ordunun başına geçerek düşmanı Varna Savaşı’nda karşıladı. Macar kralı öldürüldü. Haçlıların lideri durumundaki Jan Hünyad güçlükle kaçabildi (1444). Çandarlı Halil Paşa’nın ısrarıyla ikinci kez tahta çıkan II. Murat, Mora ve Arnavutluk’a sefer düzenledi. Varna’nın intikamını almak isteyen Jan Hünyad yeniden harekete geçti. Fakat II. Kosova Muharebesi’nde bir kez daha Sırplar büyük bir yenilgiye uğratıldı (1448). Varna ve Kosova savaşlarıyla Osmanlılar Balkanlardaki durumunu iyice güçlendirmiş, Bizans’ın batıdan yardım alma umutları ise tamamen ortadan kaldırılmıştır. II. Murat 48 yaşında ölünce II. Mehmet yeniden Osmanlı tahtının sahibi olmuş (1451) ve Osmanlı Devleti artık bu dönemde tam bir cihan devleti hâline gelmiştir.

f- Osmanlı Devleti’nin hızlı yükselişinin sebepleri

1.Osman Gazi ve haleflerinin gerçekleştirdiği fetihler, Anadolu halkı için yeni gaza ve yerleşme sahaları açmakta idi. Osmanlıların devamlı ilerlemesini gören Anadolu’daki yiğit ve savaşçı gaziler gittikçe artan bir sayıda, Rumeli uçlarına intikal ediyordu.

2. Samsa Çavuş, Konur Alp, Akçakoca, Aykut alp, Abdurrahman Gazi, Hacı İlbeyi ve Evrenoz Bey gibi hareket serbestîsi olan beylerin idaresinde toplanan kuvvetler, devamlı taarruz ve ilerlemeyle yeni hatlara yerleşiyorlar ve akınlar devam ediyordu.

3. Fethedilen bölgelere, Anadolu’dan göçen yörük ve köylü kitleleri, alp-erenler, dervişler, ahiler öncülük etmekteydiler. Onlar gazilerin yanında, hatta bazen ilerisinde zaviyeler kurarak, sonradan gelen köylüler için tutunma ve toplanma merkezleri meydana getiriyorlardı.

4. Anadolu’dan gelen fakir köylülerle ırgatlar, zaviye etrafında, ekseriya derviş adı altında, bazı yükümlülüklerden muaf olarak toprağı işlemekte ve bir Türk köyünün doğmasına yol açmakta idiler. Nitekim Trakya’da köy adlarının büyük çoğunluğu bu gibi derviş, şeyh veya fakihlerin isimlerini bugün bile taşımaktadır.

5. Osmanlı fetihleri yalnız kılıçla değil, daha çok istimâlet denilen uzlaştırıcı ve sevdirici bir politika neticesinde gerçekleşmekteydi. Osmanlı idaresinin, gayrimüslimlere can ve mal güvenliğiyle dinlerinde serbestlik tanıması, onların gitgide İslâm’ı kabul etmelerine yol açıyordu. Yine bu durumun sonucu olarak çok defa, geniş bölgeler, şehir ve kasabalar kendiliğinden Osmanlı hâkimiyetini tanımakta idiler.

6. Osmanlılar, Anadolu’da, Hıristiyan varlıklarını ve idare tarzlarını bozmayarak onları kendi nüfuzları altına aldılar. Bu müsamahayı, Rumeli’de daha geniş surette ve onların eski varlıklarını korumak üzere uyguladılar. Baştanbaşa Hıristiyanlarla meskûn olan Balkan Yarımadası halkı, kısa zaman içinde bu tarzdaki âdilâne hareket ve idarî siyasetteki incelik sayesinde İslamiyet’i seçti.

7. Balkanlarda Bizans İmparatorluğunun bozulmuş olan yönetim tarzı neticesinde, ağır ve keyfî vergiler, soygunlar ve asayişsizlik yayılmıştı. Buna mukabil, Türklerin disiplinli hareketleri, fethedilen yerlerin halkına karşı adaletli, şefkatli ve taassuptan uzak bir politika takip etmeleri, vergilerin, tebaanın ödeyebileceği şekilde uygulanması ve özellikle mutaassıp Ortodoks olan Balkan halkını Katolik mezhebine girmeleri için ölümle tehdit edenlere karşı, Türklerin buralardaki unsurların dinî ve vicdanî duygularına hürmet göstermeleri, Balkan halkının, Osmanlı idaresini Katolik baskısına karşı, bir kurtarıcı olarak karşılamalarına sebep oldu.

8. Osmanlı fetihlerinin en bariz vasfı, gelişigüzel, macera ve çapul şeklinde değil, bir program altında, şuurlu bir yerleşme şeklinde olmuş olmasıdır. Bu da fethedilen yerlerdeki halkın hoşnutluğuna ve yeni idareden memnun olmalarına yol açtı. Fetih programının esaslarından biri de yeni elde edilen stratejik yerlere, büyük ve önemli şehir ve kasabalara Anadolu’dan göçmenler getirilerek yerleştirmek suretiyle muhtelif kısımlara ayrılıp, şehir ve kasabalarda derhal ilmî ve sosyal müesseseler oluşturulmasıdır.

9. Nihayet Balkan fetihlerinin gelişmesinde ve istikrarında, asırlarca evvel Balkanlara gelerek yerleşen ve daha sonra Hıristiyanlığı kabul etmiş olan, fakat Türklüğünü unutmayan Peçenek, Kuman ve Gagavuzlar ile Vardarların da etkili olmaları ihtimal dâhilindedir.

2- Fatih ve Cihan Devleti’nin Doğuşu

a- İstanbul’un Fethi

II. Mehmet, babasının ölümü üzerine ikinci kez Osmanlı tahtına oturduğunda, devletin ortasında bir şer adacığı hâlinde kalmış köhne Bizans’ı ortadan kaldırmayı öncelikle hedef olarak belirlemişti. Böylelikle Osmanlı devleti tam bir cihan devleti haline gelebilecekti. Hedefini gerçekleştirmek için ilkin Sırbistan ve Eflâk ile anlaşma imzalayan Fatih, Karamanoğlu tehlikesini de geçici de olsa bertaraf etti. Bizans’a ulaşabilecek muhtemel yardımı önlemek için Boğaz’ın Avrupa yakasına Rumeli Hisar’ını yaptırarak kuşatma hazırlıklarını tamamladı. Nihayet kuşatılan İstanbul’a karşı 6 Nisan 1453′te kara ve denizden saldırı başlatıldı. II. Mehmet, Edirne’de döktürdüğü çağının en güçlü toplarıyla İstanbul surlarını karadan sarsarken 18 Nisan’da donanma bütün İstanbul adalarını ele geçiriyordu. Fakat Haliç’in zincirle kapatılması sebebiyle kara ve deniz birlikleri müşterek bir harekâta geçemiyor ve bu durum da kuşatmanın başarısına gölge düşürüyordu. Nihayet 22 Nisan’da Osmanlı donanmasının karadan Haliç’e indirilmesi gibi müthiş bir plânın gerçekleştirilmesi, kuşatmanın seyrini değiştirmeye başlamıştı. Seksen parçalık donanmayı bir anda karşılarında gören Bizans’ın direnme gücü artık kırılmıştı. 29 Mayıs 1453′teki nihaî harekâtla İstanbul fethedildiğinde, II. Mehmet, Peygamberimizin müjdesine mazhar oluyor ve “feth-i mübin” ile “Fatih”lik şerefini elde ediyordu. Bizans’ın ortadan kaldırılması hem Türk tarihi hem de dünya tarihi açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu fetihle Osmanlı Devleti, artık tam bir cihan devleti hâline gelmiş, İslâm dünyası ve Avrupa içinde büyük bir prestij ve güç kazanmıştır. Avrupa için bu fetih çağ açıp, çağ kapayan bir fetihtir. Katolik Avrupa’nın, Ortadoks dünyasıyla bütünleşme çabaları, İstanbul’un fethiyle önlenmiş, aksine Balkanları da tamamen ele geçirmek suretiyle Fatih, kısa zamanda Ortadoksları himayesi altına almıştır. Nitekim Papa V. Nikola’nın Türklere karşı harekete geçilmesi fikri pek taraftar bulamamış, aksine, Ege adalarındaki halk, Balkanlardaki bazı despotluklar ve prensler Fatih’i İstanbul’un fethinden dolayı kutlayan mektuplar yazmışlardır. Papa’nın isteğine sadece Almanya, Napoli ve Venedik olumlu cevap vermiş fakat onlar da kendilerinden ziyade Sırp, Macar ve Arnavutları kışkırtarak sonuç almaya çalışmışlardır.

İstanbul’un Fethi’nin Türk ve Dünya Tarihleri Bakımından Önemli Sonuçları: İstanbul’un fethiyle Türk birliği kesin olarak sağlandı. Anadolu ve Rumeli tabii merkezinde birleşti. Osmanlı Devleti kuruluşunu tamamlayarak cihan devleti olma yolunda büyük bir hamle attı. Fatih; Türkler için Büyük Türk Hakanı, Avrupalılar için, aynı zamanda, Doğu Roma İmparatoru oldu. Ayrıca, Türkler, ticari ve stratejik önemi bulunan boğazların tek ve mutlak hâkim oldular. Fetih İslam dünyasında sevinçle karşılandı. Memluk Sultanı fethin eğlencelerle kutlanmasını emretti. Abbasi Halifesi Türk şehitleri için camilerde dualar okuttu. Fetihte topun kullanılması, Avrupa’nın sosyal ve siyasi yapısının değişmesine yol açtı. Nitekim top karşısında tutunamayan feodal hükümdarlar, merkezi hükümete tabii oldular. Ortodoks kilisesinin başı olan patrik, dini konularda tamamen serbest bırakıldı. Ermeni kilisesi de hürriyetine kavuşturuldu. Devrine göre ihtilal niteliği taşıyan bu gelişmeler, Orta Çağ’ın kapandığını ve yeni bir çağın başladığını göstermektedir. Tarihçiler buna Yeni Çağ adını vermişlerdir. İstanbul’un fethiyle Roma İmparatorluğu da tarihe karışmıştır.

b- Fatih’in Batı Politikaları

1. Sırbistan Seferleri

İstanbul’un fethinden sonra Osmanlılara bağlılığını bildiren ve ele geçirdiği bazı kaleleri geri veren Sırplar Macarlar ile iş birliği yaparak yeniden düşmanlıklarını göstermeye başlamışlardı. Bunun üzerine 1454–1457 arasında üç kez peşpeşe Sırbistan’a sefer düzenlendi. Belgrat dışındaki bütün Sırp toprakları ele geçirildi. Sırp Kralı Bronkoviç’in ölümüyle başlayan taht mücadelelerinden faydalanan Osmanlılar, Sırpları vergiye bağladılar. Taht kavgalarının yeniden alevlenmesi üzerine, Mora seferinde bulunan Fatih, Sırp meselesine son verilmesini emretti. Mahmut Paşa, 1459′da başkentleri Semendire’yi ele geçirerek, Semendire Sancakbeyliğini oluşturdu. Böylece Sırbistan’da 350 yıl sürecek Osmanlı hâkimiyeti başlamış oluyordu.

2. Arnavutluk Seferleri

Papalık ve Napoli krallığının desteği ve kışkırtmasıyla harekete geçen Arnavutluk hâkimi İskender Bey, vurkaç taktiği ile Osmanlı kuvvetlerine baskınlar düzenlemekteydi. Bunun üzerine Fatih, bizzat sefere çıkmaya karar verdi. 1465 yılında gerçekleşen I. seferde, İlbasan Kalesi’ni yaptırıp, içine asker yerleştiren Fatih, Balaban Paşa’yı bölge için görevlendirerek, geri döndü. Ancak, Papa ve diğer devletlerden aldığı kuvvetlerle Türklere saldıran İskender Bey, Balaban Paşa’yı şehit etti ve İlbasan kalesi’ni kuşattı. Bunun üzerine Fatih II. Arnavutluk Seferi’ne çıktı (1467). Ele geçirilen topraklarda yeni garnizonlar oluşturuldu. Bu sırada İskender Bey ölmüş ve yerine oğlu Jean geçmişti. Arnavutlukta başlayan kargaşa sebebiyle Fatih 3. kez Arnavutluk seferini başlattı. Arnavutların elinde kalmış olan Kroya ve İşkodra kuşatıldı. Nihayet 1479′da Arnavutluk da bir Osmanlı vilayeti haline gelmiş oluyordu.

3. Mora Seferleri

İstanbul’un fethinden sonra Bizans İmparatoru XII. Konstantin’in oğulları, rakipleri Kantakuzen ailesine karşı Mora’da, Osmanlıların yardımını istemişlerdi. Turahanoğlu Ömer Bey, akıncıları ile duruma müdahale etti ve muhalifler bertaraf edildi. Fakat bu sefer iki kardeş arasında mücadele başlamıştı. Bölge ülkelerinin Mora’yı istilâ niyetlerini bilen Fatih 1458′de harekete geçti. Korent’i ele geçiren Fatih, Mora’nın bir kısmını merkeze bağlayarak, burada bir sancak oluşturdu. Atina ve diğer bölgeler ise Osmanlı yönetimini kabul etti. Kardeşi Dimitrios’a karşı Arnavutların desteğini alan Tomas’ın Osmanlılarla yapılan anlaşmayı bozması üzerine 2. kez Mora’ya sefer düzenlendi. Tomas, Papa’nın yanına kaçmak zorunda kaldı. Bölgeye çok sayıda Türk yerleştirildi. Venedikliler bölge halkını Osmanlılara karşı ayaklandırmaya çalışıyorlardı. Ancak bunda başarı kazanamayan Venedik, Osmanlı kuvvetleri tarafından bozguna uğratıldı (1465).

4. Eflâk ve Boğdan Seferleri

Yıldırım zamanında vergiye bağlanan Eflâk Prensliği’nin başına Fatih tarafından Vlad (Kazıklı Voyvoda) getirilmişti (1456). Osmanlılara bağlı görünen Vlad aslında gizliden gizliye düşmanlık ediyordu. Vlad’ın Fatih’in elçilerini kazığa oturtarak öldürmesi üzerine 1462 yılında Fatih, Eflâk’a bir sefer düzenledi. Boğdan’dan da yardım alan Osmanlı kuvvetleri voyvodayı uzun süre takip etti. Neticede, sığındığı Macarların, Osmanlılarla yaptığı anlaşma üzerine Vlad’ı esir etmeleri ile mesele çözüldü. Fatih voyvodalığa Radul’u getirdi ve Eflâk bir Osmanlı eyaleti hâline geldi. 1455′ten itibaren Osmanlı Hâkimiyetini tanıyan Boğdan Prensliği’nin Kefe’nin fethinden sonra izlediği düşmanca siyaset üzerine Osmanlı kuvvetleri 1476′da Boğdan’a girdi. Fatih’in bizzat başında olduğu Osmanlı kuvvetleri Boğdan ordusunu büyük bir bozguna uğrattı. Böylece Boğdan da yeniden Osmanlı hâkimiyetini tanımış oluyordu.

5. Bosna-Hersek Seferleri

Osmanlılara vergi yoluyla bağlı olan Bosna Kralının, anlaşmalara riayet etmemesi üzerine Üsküp’ten harekete geçen Fatih, Sadrazam Mahmut Paşa ve Turahanoğlu Ömer Bey’e Bosna’nın tamamen fethedilmesi emrini vermişti. 1463 yılındaki seferle Bosna Kralı Osmanlı hâkimiyetini yeniden tanıdı. Ancak şeyhülislamın da fetvasıyla sonra öldürüldü ve bu topraklarda Bosna Sancakbeyliği oluşturuldu. Fakat ordunun İstanbul’a dönmesi üzerine aynı yıl, Macar kralı Bosna’ya girdi. İkinci kez düzenlenen seferle Osmanlılar, Yayçe dışındaki bütün kale ve şehirleri yeniden ele geçirdiler. Bosna seferleri esnasında Hersek Kralı Stefan da ülkesinin bir kısım toprağının Osmanlılara doğrudan bağlanması şartıyla tahtında bırakılmıştı. Ancak 1483 yılında Hersek tamamen Osmanlı toprağı hâline gelecektir. Fatih, Bosna’yı Osmanlı topraklarına kattığı zaman “Bogomil” mezhebindeki Bosnalılara çok iyi davranmıştı. Hem Katolik hem de Ortadoksların kendi kiliselerine almak için baskı yaptıkları Bogomiller bu sebeple Osmanlı yönetimine sıcak bakmışlar ve kendilerine sağlanan din ve vicdan hürriyetinden etkilenerek zamanla Müslüman olmuşlardı. İşte bu Müslüman Bosnalılara “Boşnak” denilmektedir.

Fatih devrinde Osmanlıların karada en güçlü komşusu ve rakibi Macarlar, denizde ise Venedik idi. Macarlar bu dönemde tek başlarına Osmanlılarla baş edemeyeceklerini bildiğinden, doğrudan bir savaşı göze alamamış, Fatih de tabiî sınır olan Tuna’yı geçmeyi düşünmemiştir. Ancak akıncılar vasıtasıyla, Macaristan’a güvenliğin sağlanmasına yönelik yüzlerce başarılı akın düzenlenmiştir. Keza Venedik Cumhuriyeti de Osmanlılarla doğrudan karşılaşmaktansa Balkanlardaki diğer devletleri kışkırtmayı yeğ tutmuştur. Güçlü donmasıyla Mora ve Ege’deki adalara sahip olmak isteyen Venedik, Osmanlılar karşısında istediği sonucu alamamış, aksine pek çok ada ve kıyı kaleleri Osmanlıların eline geçmiştir.

6. Ege Adalarının Fethi

İstanbul’u ele geçiren Fatih, Bizans’a ait bütün toprakları hâkimiyeti altında birleştirmek istiyordu. Böylece Bizans’ın yeniden dirilmesini önleyeceği gibi, iktisadî ve siyasî açıdan da nüfuz alanını genişletebilecekti. Öncelikle Anadolu kıyısına yakın adaları hedef alan Fatih, Bizans, Venedik ve Cenevizlilerin elindeki bu adalardan Anadolu’ya yapılan korsan akınlarının önünü kesmiş olacaktı. İkinci olarak Orta ve Doğu Akdenizdeki adalar hedef alınmıştı ki, bu adalar Fatih’in İtalya’ya yani eski Roma’ya geçişini kolaylaştıracaktı.( Nitekim Gedik Ahmet Paşa komutasındaki bir Osmanlı donanması Napoli Krallığının elindeki Otranto’yu fethetmiş ve buradan Güney İtalya’ya akınlar düzenlenmiştir.(1480) Fakat Fatih’in ölümünden sonra başa geçen II. Bâyezid, Gedik Ahmet Paşa’yı geri çağırınca, şehir savunmasız kalmış ve İtalyanlar kaleyi tekrar ele geçirmişlerdir).1456 yılında öncelikle Çanakkale Boğazı’na hâkim olan adalardan Gökçeada (İmroz), Taşoz Enez ve Semendirek adaları ele geçirildi. Aynı tarihlerde Limni ve Midilli halkı Türk yönetimine girmek için Osmanlılara başvurmuştu. Önce Limni, ardından, uzun süren kuşatmayı müteakip Midilli (1467) ele geçirildi. Venedikliler 264 yıldır ellerinde tuttukları Ağrıboz Adası’ndan Mora ve Ege adalarındaki Türk birliklerine karşı saldırılarını yoğunlaştırmaktaydılar. Bunu önlemek maksadıyla Ağrıboz’un fethine karar veren Osmanlılar neticede 17 gün süren kuşatmadan sonra amaçlarına ulaştılar. Epir despotunun elindeki Zanta, Kefalonya ve Ayamavra gibi adalar da Fatih’in saltanatının son zamanlarında Osmanlı topraklarına dâhil edilmiştir. Ancak St. Jean şovalyelerinin elindeki Rodos’a karşı girişilen birkaç muhasara neticesiz kalmıştır.

c- Fatih’in Doğu Politikası

Karadeniz Politikası; Osmanlılar, Anadolu’nun büyük bir kısmını hâkimiyetleri altına almalarına rağmen kuzeyde, Karadeniz kıyısındaki bazı yerler Trabzon Rumları, Cenevizliler ve Candaroğullarının elinde bulunuyordu. Anadolu Türk birliğinin sağlanması ve ticaret güvenliği açısından bu bölgelerin ele geçirilmesi şarttı. İşte bu sebeplerle, Fatih karadan ve denizden kuvvetlerini harekete geçirdi. 1461 yılında Cenevizlilerin elindeki önemli bir üs olan Amasra teslim olmak zorunda kaldı. Seferin kendisine karşı yapıldığını sanan Candaroğlu İsmail Bey, Kastamonu’yu terk ederek Sinop’a çekildi. Bursa’ya dönerek birliklerini takviye eden Fatih, Trabzon seferine çıkarken, Sinop da dâhil Candaroğullarının topraklarını savaşmaksızın ele geçirdi. Fatih’in asıl amacı 1204 yılında Lâtinlerin İstanbul’u işgal etmesi üzerine Bizans hanedanına mensup Komnenlerin ayrı bir devlet oluşturdukları Trabzon idi. Osmanlılara vergi vermeyi kabul eden Trabzon Rumları bir taraftan Fatih’in rakibi olan Uzun Hasan ile ittifak içine girmişti. Nihayet Fatih, karadan birliklerini Trabzon’a gönderirken, bir donanma da Sinop’tan kalkarak bölgeye yöneldi. Bu sırada Uzun Hasan’ın Osmanlı ordusunu arkadan çevirebileceği ihtimaline karşı Fatih, ordusunu Sivas’ın güneyinden Yassıçemen’e çevirdi. Uzun Hasan’ın annesi Sara Hatun’un ricası üzerine Akkoyunlularla bir anlaşma yapıldı. Anlaşmaya göre Akkoyunlular, Trabzon Rumlarına yardım etmemeyi vaat etmişlerdir. Anlaşmanın akabinde kara ve denizden Trabzon yeniden kuşatıldı. Çaresiz kalan Trabzon Hâkimi David Komnen şehri teslim etmeyi kabul etti (26 Ekim 1461). Böylece 258 yıl devam eden Trabzon Rum İmparatorluğu da tarihe karışmış oldu.

Karadeniz’in Anadolu kıyılarını tamamen hâkimiyetine alan Fatih’in bundan sonraki hedefi, önemli ticaret limanları olan Ceneviz kolonilerini ortadan kaldırarak, Karadeniz’i tam bir Türk gölü yapmak idi.

Gedik Ahmet Paşa komutasındaki donanma 1475 yılında Kefe, Azak ve Menkup iskele ve kalelerini ele geçirdi. Böylece Osmanlılar, Altınorda Hanlığı’nın zayıflamasıyla ortaya çıkan Kırım Hanlığı ile komşu oldu. Azak Kalesi’nin düşürülmesi sonucunda bazı Cenevizliler ile birlikte Kırım hanlarından Mengli Giray Han da esir edilmişti. Mengli Giray Han’ın İstanbul’a getirilmesiyle Kırım Hanlığı Osmanlı hâkimiyetine girmiş oldu (1478). Kırım hanları 350 yıl boyunca Osmanlıların batıya karşı en güçlü müttefikleri olarak hizmet vermişlerdir.

Anadolu’da Türk Birliğinin Gerçekleşmesi; Osmanlıların kuruluş devrinden beri en ciddî rakipleri durumundaki Karamanoğulları, Fatih’in politikalarına karşı, Akkoyunlu ve Memlûklu devletlerinin desteğini sağladığı gibi, Venediklilerle de bir ittifak kurmakta sakınca görmemişlerdi. Bu düşmanca tavır üzerine Fatih 1466 yılında Karamanoğulları üzerine yürümeye karar verdi. Beylik topraklarının büyük kısmı Osmanlıların eline geçmesine rağmen Fatih, Larende ve Silifke yörelerine çekilen Karamanoğullarına karşı mücadeleyi, Otlukbeli Savaşı’nın sonrasında da sürdürmüştür. Fakat Karaman Beyi Kasım’ın ölümünden sonra (1483) beylik tamamen ortadan kalkmış olacaktır. Akkoyunlu Beyi Uzun Hasan, 1467 yılında Karakoyunlu topraklarına sahip olunca Osmanlılar aleyhine hâkimiyetini genişletmeye başlamıştı. Anadolu birliği yönündeki bu tehlike üzerine Fatih, 1473′te harekete geçti. Otlukbeli mevkiinde yapılan savaşta Osmanlılar büyük bir zafer kazandılar. Artık Akkoyunlular Osmanlılar için bir tehlike olmaktan çıkmıştı.

II. BAYEZIT DEVRİ

Cem Sultan Olayı: Fatih’in ölümüyle oğulları II. Bayezıt ve Cem Sultan arasında taht kavgası başlamış, Cem Sultan Bayezıt’a yenilmiş ve Mısır’daki Memlük Devletine sığınmıştır. Bir süre sonra yeniden Anadolu’ya gelen Cem Sultan tekrar taht mücadelesine girişmiş, ancak yine başarısız olarak, bu defa da Rodos adasına kaçarak, buradaki Saint Jan Şövalyelerine sığınmıştı. Şövalyeler Cem’i Papaya teslim etmişler, daha sonra Fransa’ya gönderilen Cem burada ölmüştür. 3 Mayıs 1481′de Fatih Vefatından 4 yıl sonra 1499 yılının Ocak ayında Cem Sultan’ın cenazesi Osmanlı topraklarına getirilerek Bursa’da kardeşi Şehzade Mustafa’nın yanına gömüldü. Böylece yıllar süren macerası sona erdi ve en azından cenazesi kendi topraklarına defnedildi.

Cem Sultan’ın Hırıstiyan Avrupa’nın elinde olması, II. Bayezıt döneminde Avrupa’ya karşı Osmanlıların önemli bir sefer geliştirmesini önlemiştir. Bu yüzden II. Bayezıt Dönemi sönük bir devir olmuştur.

Cem Olayının Osmanlı Devletine Etkileri

1)- Cem’in hırıstiyanların eline geçmesi, batılı devletlerin Osmanlı Devleti’nin iç işlerine karışmasına neden olmuştur.

2)- Osmanlılar’ın batıdaki fetihlerinin durmasına neden olmuştur.

3)- Cem Sultan’ın Memlükler’e sığındığı dönemde bu devlet tarafından padişah gibi karşılanıp, himaye görmesi, Osmanlı-Memlük ilişkilerinin daha da bozulmasına sebep olmuştur.

Osmanlı-Venedik İlişkileri: Bu dönemde de Venediklilerle deniz savaşı yapılmış, Osmanlılar yenilmiştir.

Osmanlı-İran İlişkileri: İran’da Akkoyunlu Devleti’nin yerine Safevi Devleti kurulmuştu. Safeviler:

a)- Doğu Anadolu’yu ele geçirmek istiyorlardı.

b)- Anadolu’ya gönderdikleri dervişlerle Şii mezhebini Anadolu’da yaymaya çalışıyorlardı.

Safevilerin bu faaliyetleri sonucu 1511 yılında Anadolu’da Şah Kulu İsyanı çıktı. O sırada Trabzon valisi olan Şehzade Selim (Yavuz), babası II. Bayezıt’ın Safevi ve Şii tehlikesine karşı yeterli önlem almaması üzerine Yeniçerilerin desteğiyle babasını tahttan indirerek padişah oldu.

II. Bayezıt Döneminde Osmanlı Memlük İlişkileri

Osmanlı Memlük ilişkilerinin bozulma sebepleri:

a)- Fatih Döneminde Hicaz suyolları meselesi. Fatih Memlük Sultanına Mekke yolunda gerekli önlemlerin alınarak hacıların rahatça seyahat etmelerinin sağlanmasını rica etmişti. Ancak Memlükler bu isteği iç işlerine karışma şeklinde yorumlamışlardı.

b)- Memlüklerin Cem Sultan’ı himaye etmeleri,

c)- Osmanlı Devleti ile Memlük Devleti arasında yer alan Güneydoğu Anadolu’daki Dulkadiroğulları Beyliği yüzünden iki devletin çekişmesi.

Sonuç: Osmanlı Devleti ile Memlükler arasında 8 yıl süren savaş yaşandı. Bu savaş süresince iki taraf birbirlerine karşı üstünlük sağlayamadılar.

Karamanoğulları Beyliğine Son

Verilmesi

II. Bayezıt döneminde Cem olayına karıştığı için bu beylik kesin olarak ortadan kaldırıldı.

Yavuz Sultan Selim Devri

Henüz Trabzon’da vali iken Doğu’da Safevilerin nasıl güçlendiğini gören ve onlarla başarılı bir mücadeleye giren Selim, tahta çıktıktan sonra, Anadolu’daki mezhep mücadelesine bir son vermek için Safevilerle doğrudan savaşa girmeyi kaçınılmaz görmekteydi. Nihayet ordusunun başında Doğu seferine çıkan Yavuz Selim, Çaldıran Ovası’nda Şah İsmail’in ordusuyla büyük bir meydan muharebesi yaptı. İki Türk hükümdarının mücadelesinden Selim üstün çıktı (23 Ağustos 1514). Doğu Anadolu toprakları Osmanlıların eline geçti. Yavuz, Tebriz’e kadar Şah İsmail’i takip etti. Dulkadiroğulları beyliği Osmanlı yönetimine alındı ve sonra ilhak edildi (1515). Babası döneminde Memlûklara karşı yapılan seferlerin çoğu kez başarısızlıkla neticelenmesi, Osmanlıların doğu’da ve İslâm dünyasında üstünlük kurmaları önündeki en büyük engel idi. Bu sebeple, Safavi tehlikesini bertaraf ettikten sonra Yavuz, Memlûklara karşı büyük bir ordu hazırladı. Mısır Memlûk Sultanı Kansu Gavri, Osmanlı ordusunu Halep’in kuzeyinde karşıladı. Ancak Mercidabık Savaşı Osmanlıların zaferiyle son buldu (24 Ağustos 1516). Kansu Gavri savaş sırasında öldü. Malatya’dan Sina yarımadasına kadar olan topraklar Osmanlıların eline geçti. Kışı Şam’da geçiren Yavuz, tekrar Mısır’a yöneldi. Yeni Memlûk Sultanı Tomanbay ile Kahire’nin kuzeyindeki Ridaniye mevkiinde yapılan savaşı da Osmanlılar kazandı. (22 Ocak 1517). Bu savaş Memlûk Devleti’nin sonu oldu. Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı hâkimiyetine girdi. Hülagû’nun Bağdat’ı işgal etmesiyle Memlûk himayesine giren halifelik müessesesi de böylece Osmanlılara geçmiş oluyordu. Nitekim Mekke şerifi şehrin anahtarını Yavuz Sultan Selim’e sunarak itaatini bildirmişti. Yavuz dönemi Osmanlıların doğu’da ve İslâm dünyası’nda en büyük güç haline geldiği bir dönemdir.

Yükseliş Döneminin Zirvesi

Kanuni Sultan Süleyman

Yavuz Sultan Selim’in sekiz yıl süren hâkimiyet devrinden sonra Osmanlı tahtına oğlu I. Süleyman geçti (1520). I. Süleyman’ın 46 yıllık saltanatında Osmanlı Devleti siyasî, askerî ve iktisadî açılardan zirveye ulaşmıştır. Bu sebeple dost düşman ona Kanuni, Muhteşem, Büyük Türk gibi lâkaplarla hitap etmiş ve tarihe de böyle geçmiştir.

Avrupa’daki Gelişmeler

Kanuni döneminde özellikle Avrupa’da önemli dinî ve siyasî değişiklikler söz konusudur. Güçlü Macar krallığının Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra, Kutsal Roma-Cermen İmparatoru Şarlken en ciddî rakip hâline gelmiş, onun oluşturduğu imparatorluğun uzantısı durumundaki Avusturya Arşidükalığı Osmanlılara sınırdaş olmuştur. Bu devlet ile Avrupa’nın en güçlü hanedanı olacak olan Habsburglar Avrupa’yı âdeta parselleyeceklerdir. Bu dönemde güçlenmeye başlayan Protestanlık, Avrupa’da mezhep çatışmalarının şiddetlenmesine sebep olmuştu. Doğu Avrupa’da da Lehistan ve Ortadoks Rusya güçlenmeye başlamıştı. Kanuni, Avrupa’daki siyasî ve dinî çekişmelerden faydalanarak, onların birleşmemesine özen göstermiş ve bunu bir devlet politikası hâline getirmiştir. Yine bu dönemde Akdeniz’de ve Okyanuslarda güçlü bir ticarî ve iktisadî filo oluşturan İspanyol ve Portekiz donanmaları Venedik’in yerini almış görünüyordu.

Belgrat’ın Fethi ve Macaristan Seferi

Fatih’in Sırbistan seferinde ele geçirilemeyen Belgrat, Avrupa içlerine yapılacak akınlar için bir sıçrama noktası idi. Bu sebeple Kanuni, Macaristan seferine çıktığında ilkin Belgrat’ı kuşattı ve ele geçirdi (1521). Burayı bir üs olarak kullanan Osmanlılar artık rahatlıkla Avrupa içlerine sefer yapabilecekti. Nitekim Şarlken’e tutsak olan Fransa Kralı Fransuva’yı, kendisinden yardım talep etmesi üzerine, kurtarmayı amaçlayan Kanuni, 1526 yılında karşısındaki ittifakı parçalamak amacıyla yeniden Macaristan üzerine bir sefer düzenledi. 29 Ağustos 1526′da Mohaç Meydan Muharebesi ile Macar ordularını imha eden Kanuni, Budin’i (Budapeşte) ele geçirdi. Macaristan’ın bir bölümü ilhak edildi ve kalan kısmı Erdel Krallığı oluşturularak Osmanlı hâkimiyetine alındı.

Avusturya Seferleri

Macaristan’ın ele geçirilmesi üzerine, ölen Macar kralı ile akrabalığını öne süren Avusturya Arşidükü Ferdinand, Macar topraklarında hak iddia etmiş ve Budin’i işgal etmişti. Bunun üzerine Kanuni, yeniden Macaristan’a sefer düzenledi. Budin kurtarıldı. Ancak Kanuni’nin asıl maksadı Viyana idi. Osmanlı ordusu şehri kuşattı ise de ele geçirmeye muvaffak olamadı(1529). I. Viyana Kuşatması’nın sonuçsuz kalmasından cesaretlenen Ferdinand, Budin’i tekrar işgal etti. Kanuni ünlü “Alman Seferi” ile mukabele ederek işgal edilen yerleri geri aldı. Ferdinand ile İstanbul’da bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşmaya göre Ferdinand, Macaristan üzerinde hak talep etmeyecek ve Osmanlı hâkimiyetini tanıyacak ve elinde bulundurduğu Macaristan’a ait topraklar için de Osmanlılara vergi verecekti (1533).

Ferdinand’ın Macar kralının ölümünü fırsat bilerek anlaşmayı bozması üzerine Kanuni yeniden sefere çıktı. 1562′deki bu sefer sonucunda Macaristan’da Erdel Beylerbeyliği oluşturuldu. Avusturyalılar fırsat buldukça Macar topraklarına tecavüz etmişler ve her seferinde de Osmanlılardan gerekli cevabı almışlardır. Nitekim Kanuni’nin son seferi de Avusturya’ya karşı olmuş ve Zigetvar Kalesi kuşatılmıştır (1566).

Fransa ile Münasebetler ve İlk

Kapitülâsyon

Avrupa birliğini sağlamak isteyen Roma-Cermen İmparatoru Şarlken, bu maksatla Fransız Kralı Fransuva’yı esir etmişti. Kendisinden yardım isteyen kral ile iyi ilişkiler kuran Kanuni böylece Şarlken’e karşı bir müttefik kazanmış oluyordu. 1535 yılında iki ülke arasında ticaret ve dostluk anlaşması imzalandı. Anlaşma ile her iki ülke serbest ticaret hakkı elde edecek ve bu haklar iki hükümdarın yaşadığı sürece geçerli olacaktı. Lâkin kapitülasyon adıyla tarihe geçecek olan bu ticarî imtiyazlar sürekli hâle getirilmiş, sonraki devlet adamlarının basiretsizliği sebebiyle tek taraflı işlemeye başlamış ve başka devletlere de imtiyazların tanınmasıyla Osmanlı ekonomisi giderek dışa bağımlı hâle gelmiştir.

İranla Münasebetler

Şah İsmail’in yerine geçen oğlu I. Şah Tahmasp, babası gibi, Osmanlıların düşmanı olan Venedik ve Avusturya ile ittifak kurmakta bir beis görmüyordu.

Osmanlı ordusu, Avrupa’ya sefere çıktığında Safaviler, Doğu Anadolu topraklarına karşı saldırıya geçiyordu. Bu sebeple, Kanuni, Irakeyn (iki Irak; Irak-ı Acem ve Irak-ı Arap) seferi diye bilinen bir sefere çıktı (1534–35). Tebriz ve Bağdat Osmanlı topraklarına katıldı. Osmanlının Avrupa ile ilgilenmesinden yararlanan Safaviler fırsat buldukça yeniden harekete geçtiklerinden, bölgeye 1555 yılına kadar Nahcivan ve Tebriz üzerine birkaç kez sefer düzenlenmiştir. Osmanlılar karşısında fazla bir varlık gösteremeyen Şah Tahmasp nihayet barış anlaşması imzalamayı kabul etmek zorunda kalmış ve Amasya Antlaşması (1555) ile Osmanlı üstünlüğünü kabul ederek Bağdat, Tebriz ve Doğu Anadolu’nun Osmanlı hâkimiyetinde olduğunu tasdik etmiştir.

Deniz Seferleri ve Fetihler

Kanuni devri karada olduğu gibi denizlerde de büyük bir üstünlüğün sağlandığı bir devirdir. Fatih’in alamadığı, St. Jean şövalyelerinin elindeki Rodos ve çevresindeki adacıklar, başarılı bir kuşatma sonunda ele geçirilmiş (1522. II. Bâyezid zamanından beri Akdeniz’de serbestçe faaliyet gösteren Barbaros kardeşlerin devlet hizmetine alınmasıyla deniz ve kıyılarda pek çok yer Osmanlı hâkimiyetine dâhil olmuştur. Cezayir’i ellerinde bulunduran ve Osmanlılar adına, 1492 yılında İspanya’da soykırıma uğrayan Musevîleri İstanbul’a gemilerle nakleden Barbaros kardeşler haklı bir üne sahip olmuşlardı. 1533 yılında Cezayir’i Osmanlılara bırakarak kaptan-ı deryalık görevini kabul eden Barbaros Hayrettin Paşa (Hızır Reis), 1538 yılında Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanmasını Preveze’de büyük bir bozguna uğratarak, Osmanlıların Akdeniz’in tek hâkimi olduğunu bütün dünyaya kabul ettirdi.

Barbaros’un ölümünden sonra yerine geçen Turgut Reis de fetihlere devam etti. Nitekim St. Jean şövalyelerinin elinde bulunan Trablusgarp onun tarafından fethedilmiş (1551), Preveze’den sonraki en büyük deniz zaferi sayılan Cerbe Savaşı sonunda Haçlı donanması bir kez daha hezimeti tatmıştır. Sadece Akdeniz’de değil Kızıl Deniz ve Hint Okyanusunda da Osmanlı donanması faaliyette bulunmuştur. Uzak denizlerde istenilen sonuçlar elde edilememişse de bu dönemde Yemen ve Arabistan’ın güney kıyıları ile Habeşistan ele geçirilmiştir.

Kanuni’nin Ölümü ve Sonrası

Zigetvar Muhasarası esnasında hastalanan Kanuni kalenin fethini göremeden 66 yaşında öldü (1566). Siyasî, askerî ve iktisadî bakımlardan Osmanlıyı zirveye çıkaran bu büyük hükümdarın yerine geçen ne II. Selim (1566–1574) ne de III. Murat (1574–1595) aynı evsafta kişiler değillerdi. Ancak Kanuni devrinde başlayan fetih rüzgârları o derece şiddetliydi ki, bu hükümdarlar devrinde de hızını devam ettirebildi. Şüphesiz bu başarılarda sadrazam Sokullu Mehmet Paşa’nın dirayetli siyasetinin de rolü büyüktür. Anadolu’nun Akdeniz’e bakan kıyılarında bir çıbanbaşı gibi duran Venedik’in elindeki Kıbrıs bu fetih rüzgârıyla kuşatıldı. Lala Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı donanması adayı ele geçirir geçirmez (1571), buraya Anadolu’nun çeşitli sancaklarından Türkler yerleştirildi. Artık Kıbrıs da Türk olmuştu. Bu durumu hazmedemeyen Venedik, İspanyol, Malta donanmaları Papa ve diğer bazı Avrupa devletlerinin de desteği ile harekete geçerek büyük bir savaş filosu oluşturdular. Korent Körfezi yakınlarında, İnebahtı önlerinde yapılan deniz savaşını Osmanlılar kaybetti (1571).

Ancak kendileri de oldukça fazla zaiyat verdiğinden, Haçlı donanması Osmanlı kadırgalarını takip edecek durumda değildi. Sokullu kısa zamanda donanmayı yenileyerek yeniden Akdeniz’e indirdi. Venedik bu durum karşısında yeni bir savaşı göze alamadı ve Osmanlılara vergi vermeyi kabul etti. Kılıç Ali Paşa komutasındaki donanma Tunus’u yeniden Osmanlı topraklarına kattı (1574). Bu esnada II. Selim ölmüş ve yerine III. Murat geçmişti. Bu padişah devrinde, Şah Tahmasp’ın ölümüyle çalkanan İran’a savaş açıldı (1576). Gürcistan ve Azerbaycan’ın büyük bir kısmının ele geçirilmesiyle neticelenen ilk seferden sonra savaş 15 yıl sürdü. Bu uzun savaş ile daha fazla yıpranmak istemeyen Osmanlı Devleti ile İran arasında 1590′da bir barış anlaşması yapıldı. Yine bu dönemde başlayan Türk-Macar Savaşı I. Ahmet devrine kadar devam etti. Don ve Volga nehirlerini birleştirmeyi amaçlayan kanal projesi ile Süveyş kanalı teşebbüsünün mimarı olan Sokullu’nun 1579′daki ölümü ile Osmanlı Devleti büyük bir yara almıştır. Özellikle III. Murat’ın oğlu III. Mehmet’in (1595–1604), hükümet işlerini annesine bırakıp, bir köşeye çekilmesi Osmanlı’yı XVII. yüzyılda daha kötü yılların bekleyeceğinin âdeta habercisi idi.

DURAKLAMA DEVRİ

Osmanlı Devleti’nin Duraklamasının Sebebleri

A – İç Nedenler

1- Kanuni’den sonra gelen padişahlar devlet yönetiminden uzaklaşmışlardı, seferlere katılmıyorlardı. Böylelikle sadrazamlar padişah adına devleti yönetmeye başladılar. Sokullu Mehmet Paşa ve Köprülü ailesi döneminin padişahlarını gölgeleri altında bırakmışlardı.

2- Kanunlara uyulmamış, ocak ağaları ve saray kadınları ve ulema sınıfı devlet işine karışınca devlet yönetimi bozulmaya başlamıştı.

3- I. Ahmet’ten sonra şehzadelerin sancağa çıkma usulü kalkınca, şehzadeler devlet yönetiminde tecrübe kazanmaktan yoksun kaldılar.

B – Dış Sebepler

1- Devletin doğal sınırlarına ulaşması.

2- Avrupa’da merkezi krallıkların kurulması.(Topun kullanılması, feodalitenin çözülmesi)

3 – Avrupa’da Reform ve Rönesans sonucu bilim ve tekniğin çözülmesi.

4 – Avrupa’nın coğrafi keşiflerle birlikte yeni ticaret yolları bulması, İpek ve Baharat yolunun önemini kaybetmesi.

5 – Coğrafi keşifler sonucu Avrupa’da altının artması ve akçenin değerini kaybetmesi.

Duraklama Dönemi ve Son Başarılar

III. Mehmet zamanında Avusturya’ya karşı devam ettirilen savaşlarda Eğri, Kanije ve Haçova zaferleri elde edilmişse de I. Ahmet (1604–1617), Zitvatorok Antlaşmasını imzalayarak (1606), Osmanlının, Avrupa’daki üstünlüğünün sona erdiğini bir anlamda kabul ediyordu. Her ne kadar ele geçen topraklar bu anlaşmayla Osmanlıda kalıyorsa da, artık iki devletin “eşit” sayıldığı hükme bağlanmıştı. XVI. yüzyıl başlarından itibaren Avusturya ve İran’la girilen uzun savaşlar, ehliyetsiz idareciler, liyakatin yerini iltimas ve rüşvetin alması, buna bağlı olarak devletin askerî ve iktisadî düzeninin temelini oluşturan tımar sisteminin bozulmaya başlaması, devletin güç ve otoritesini, halkın huzur ve asayişini güvenliğini sarsmıştır. XVII. yüzyıla girilirken bu olumsuz şartlar, anarşinin artmasına sebep olmuştur. Merkez ve taşra teşkilâtında görülen bozulmalar, pek çok isyanın çıkmasını ve dolayısıyla devlet nizamının sarsılmasını beraberinde getirmiştir. Bu isyanları üç grupta toplamak mümkündür; Taşrada çıkan Celalî İsyanları, Eyalet İsyanları ve İstanbul merkezli Kapıkulu İsyanları.

Celalî İsyanları’nın en önemli sebepleri, yukarıda da belirttiğimiz gibi, devletin uzayan savaşlara bağlı olarak azalan gelirlerini karşılayabilmek için vergileri artırması, tımar sistemindeki bozulmalar ve köylünün artan vergilere karşı huzursuzlukları idi. Halkın devlete olan güveninin sarsılması, isyancıların gücünü daha da artırıyordu. Kalenderoğlu, Karayazıcı, Deli Hasan gibi Celâlîlerin isyanlarına, medrese öğrencisi suhteler ve başıboş leventlerin isyanları da eklenince, devlet isyanları bastırmada oldukça zorlandı. Bu isyanlar yüzünden özellikle Anadolu’da dirlik ve düzenlik kalmadığı gibi, iktisadî durum da oldukça bozulmuştur. Yine bu otorite boşluğu nedeniyle Erzurum ve Sivas gibi yerlerin valileri ile Yemen, Bağdat, Eflâk, Boğdan gibi bağlı eyaletlerin yerli yöneticileri de isyan etmişlerdi.

İstanbul’daki yeniçerilerin ulûfelerini zamanında alamamalarını bahane ederek çıkardıkları isyanlar doğrudan sarayı hedef almıştır. Fesat yuvası hâline gelen Yeniçeri Ocağı’nı düzenlemek isteyen II. Osman (1618–1622) yeniçerilerin hışmına uğramış, isyancılar sarayı basmıştır. Yeniçeriler, Genç Osman’ı tahttan indirerek yerine, III. Mehmet’in kardeşi I. Mustafa’yı getirmişler ve bununla da kalmayarak, Genç Osman’ı Yedikule Zindanlarında katletmişlerdir. Bu olay yeniçerilerin bir padişahı tahttan düşürüp, katletmelerinin ilk örneği olması açısından dikkat çekicidir.

Yeniçerilerin başa geçirdiği I. Mustafa’nın bir yıl sonra ölmesiyle, Osmanlı tahtına IV. Murat geçer (1623–1640). Genç padişah, hâkimiyetinin ilk on yılında devlet idaresindeki üstünlüğün Valide Kösem Sultan’a bırakmış ve güçlenene kadar fesat çıkaranlara karşı tedbirli davranmıştır. Ancak saraydaki huzursuzluk ve Anadolu’da yeniden patlak veren isyanların tehlikeli boyutlara ulaşması üzerine 1632′de duruma müdahale eden IV. Murat, kısa zamanda otoriteyi tesis etmiştir. Sert tedbirlerle nifak çıkaranları, şeyhülislâm ve kardeşleri de dâhil, öldürtmekten çekinmemiş, boşalan devlet hazinesini yeniden çeki düzene koymuştur. Toparlanan Osmanlı Devleti, Bağdat’ı ele geçiren İran’a savaş açtı. IV. Murat, ünlü seferiyle Bağdat’ı geri aldı (1638). İran ile yapılan Kasr-ı Şirin Antlaşmasıyla (1639), bugünkü sınırlara yakın olan Türk-İran sınırı yeniden çizildi.

1640′ta, IV. Murat’ın ölmesi üzerine yerine kardeşi I. İbrahim geçti (1640–1648). Fakat onun sekiz yıllık saltanatında devlet her açıdan kötülemeye başlamıştı. Sonunda 1648 yılında o da öldürüldü ve çocuk yaştaki IV. Mehmet Osmanlı tahtına çıkarıldı (1648–1687). Harem ve Yeniçeri Ocağı devlet işlerine istedikleri gibi müdahale eder olmuşlardı. Bu kötü gidiş 1656′da Köprülü Mehmet Paşa’nın sadrazamlık vazifesine getirilmesine kadar devam etti. Köprülü Mehmet Paşa ve onun ailesinden olan diğer sadrazamlar XVIII. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı Devleti’nin idaresinde belirleyici bir rol oynamışlardır. Köprülüler Devri olarak bilinen bu dönemde geçici de olsa bir istikrar sağlanmış ve Osmanlılar son fetihlerini bu devirde gerçekleştirebilmişlerdir. Köprülü Mehmet Paşa, içerde sükûneti sağladığı gibi, Venediklilerin eline geçmiş olan Bozcaada ve Limni’yi geri alıp, Çanakkale Boğazı’nı ablukadan kurtardı. Köprülü Mehmet Paşa öldüğünde, padişah yine geniş yetkilerle oğlu Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’yı sadarete getirdi (1661). Erdel işlerine karışan Avusturya’ya karşı başlatılan savaşta Fazıl Ahmet Paşa, Uyvar’ı fethetti. Avusturya yapılan anlaşmayla, Erdel ile Uyvar ve Neograt kalelerinin Osmanlı hâkimiyetinde olduğunu kabul etti. Uzun süredir kuşatılan, Venedik’in elindeki Girit, Kandiye Kalesi’nin düşmesiyle Osmanlı hâkimiyetine girdi (1669). Lehistan’a yapılan sefer sonucunda Podolya da Osmanlı topraklarına katıldı (1676).

Büyük başarılara imza atan Fazıl Ahmet Paşa’nın genç yaşta ölmesi üzerine, IV. Mehmet, Köprülü’nün damadı Kara Mustafa Paşa’yı sadrazamlığa getirdi (1676).

Kara Mustafa Paşa, Çehrin’i ele geçirdi (1678). Bu zaferden sonra, Ruslar, Dinyeper nehrinin sağında kalan toprakları Osmanlılara bırakmak zorunda kaldıkları ilk anlaşmayı Türklerle yapmıştır (1681). Zaferlerin devamı getirerek Osmanlı’yı yeniden Avrupa’daki en geniş sınırlara ulaştırmak isteyen Kara Mustafa Paşa, Orta Macaristan’da, Katolik Avusturya’ya karşı isyan eden Protestan Macarları himayesine aldı. İmre Tököli Osmanlılar tarafından Orta Macaristan kralı olarak tanındı. Mustafa Paşa, büyük bir orduyla Viyana’ya sefer düzenledi. Kanuni’nin ele geçiremediği Avusturya’nın merkezi Viyana’ya karşı başlatılan bu ikinci sefer boyunca Osmanlılar hiçbir direnmeyle karşılaşmadılar. 1683′te kuşatma başladığında, Avusturya imparatoru çoktan şehri terketmişti. Ancak kuşatmanın uzun sürmesi, Lehistan ve Alman askerlerinin, şehrin imdadına yetişmesiyle neticelendi. İki ateş arasında sıkışan Kara Mustafa Paşa, büyük bir bozguna uğradı. (12 Eylül 1683). Osmanlılar Belgrat’a kadar geri çekilmek zorunda kaldı. Viyana bozgunu, sadrazamın Belgrat’ta hayatına mal olmuştu. Osmanlı devletine karşı Avusturya, Lehistan, Malta, Venedik ve son olarak Rusların katıldığı (1696) büyük bir ittifak oluşturuldu. Osmanlılar dört cephede bu ittifaka karşı mücadele verdiği sırada, içte de huzursuzluk artmaktaydı. IV. Mehmet’in tahttan indirilmesiyle yerine geçen II. Süleyman (1687–1691), ve daha sonra II. Ahmet (1691–1695) devirlerinde de huzursuzluk devam etti. Bu dönemde yine bir Köprülüzade olan Fazıl Mustafa Paşa, ordu ve maliyeyi düzene koymaya yönelik başarılı icraatlerde bulunmuş ise de aynı aileden Hüseyin ve Nu’man Paşalar, sadaret makamında başarı sağlayamamışlardı.

II. Mustafa (1695–1703), Viyana bozgunu ve ardından gelen toprak kayıplarını önlemek amacıyla üç kez Avusturya’ya sefer düzenledi, ilk iki seferde kısmen başarı sağlandıysa da son seferde Osmanlı ordusu Zenta denilen yerde bozguna uğradı. Bunun üzerine İngiltere’nin araya girmesiyle Osmanlılar, ittifak güçleriyle Karlofça Antlaşması’nı imzalamak zorunda kaldı (26 Ocak 1699). 25 yıl için geçerli olacak bu anlaşma sonunda, Avusturya’ya Macaristan’ın büyük bir bölümü ve Erdel, Venediklilere Dalmaçya kıyıları ve Mora, Lehistan’a ise Podolya ve Ukrayna bırakılıyordu. Rusya ile yapılan üç yıllık ayrı bir anlaşma ile de Azak Kalesi Ruslara terk ediliyor ve onların İstanbul’da daimî bir elçi bulundurmaları kabul ediliyordu. Karlofça Antlaşması, Osmanlıların toprak kaybıyla neticelen şimdiye kadar imzaladıkları en ağır anlaşma idi. Bu anlaşmadan sonra Osmanlı Devleti sürekli olarak eski topraklarını elde etme isteğini taşımıştır. Fakat Osmanlı Devleti’nin karşısında yalnız Avusturya değil, artık Rusya’da saldırgan olarak yer alacaktır.

I. Edirne Vakası adı verilen bir ayaklanma ile Osmanlı tahtına III. Ahmet geçirildi (1703–1730). Rusya bu dönemde hem Doğu Avrupa hem de Karadeniz istikametinde topraklarını genişletme gayesini gütmekteydi. Poltova yenilgisinden sonra Osmanlılara sığınan İsveç Kralı XII. Şarl, iki ülke arasında yeniden bir savaşın başlamasına sebep oldu. Bu savaş ile Osmanlılar, Karlofça’da kaybettikleri toprakları tekrar kazanma fırsatını bulacaktı. Nitekim Prut’ta sıkıştırılan Ruslar (1711), anlaşma yaparak, Azak’ı terk etmek zorunda kaldılar. Karadağ’da isyan çıkartan Venedik’e karşı açılan savaşlarda ise işgal altındaki Mora kurtarıldı (1715). Bu başarılar üzerine, sıranın kendisine geldiğini düşünerek harekete geçen Avusturya, Osmanlıları yenilgiye uğrattı. Temeşvar ve Belgrat düştü. Osmanlılar Pasarofça Antlaşmasını imzalayarak (1718), Temeşvar ve Belgrad ile birlikte Küçük Eflâk ve Kuzey Sırbistan’ı Avusturya’ya bıraktı. Dalmaçya kıyılarındaki bazı kalelerin Venedik’e terki mukabilinde Mora muhafaza edildi. Osmanlıların Balkanlar ve Orta Avrupa seferleri için staratejik bir mevkiide olan Belgrat’ın düşmesi, ağır sonuçlar doğurmuştur. Avusturya, Belgrat’tan Balkan içlerine sarkmakta daha başarılı olacaktır.

Lâle Devri:

Pasarofça Antlaşması neticesinde ortaya çıkan barışı iyi kullanmak isteyen Osmanlılar, artık Avrupa karşısında savunma durumunda kalacağını anladığından, Balkanlardaki sınır kalelerini tahkim etme, bölge halkını yanında tutmak için vergileri azaltma siyaseti uygulamaya ağırlık vermekteydi. Damat İbrahim Paşa, Osmanlılara üstünlük kurmuş olan Avrupa’yı her yönüyle tanımak için Avrupa başkentlerine elçiler göndertti. 1718–1730 yılları arasındaki bu dönem, sanatta lâle motifinin işlenmesi sebebiyle “Lâle Devri” adıyla anılmaktadır. Bu dönemde matbaa açılması, çini ve kumaş fabrikası kurulması gibi bazı müspet yenilikler yapılmışsa da, III. Ahmet ve saray çevresinin şaşalı eğlenceleri ve harcamaları huzursuzluğu artırmaktaydı. Damat İbrahim Paşa’nın, İran’a karşı başlatılan savaşta (1722) kesin netice alamaması ve uzayan savaş esnasında Tebriz’in sadrazamın gizli emriyle İran’a terk edildiği haberi, muhalefetin harekete geçmesine yetti.

Patrona Halil Ayaklanması’nın patlak vermesiyle bu dönem sona eriyordu. Damat İbrahim Paşa ve yakınlarıyla Sultan III. Ahmet asiler tarafından katledildiler (1730). Bu olayın ardından III. Ahmet’in yeğeni I. Mustafa hükümdarlığa getirildi. (1730–1754). Kafkaslardaki sınır olaylarını bahane eden Rusya, Kırım Tatarlarına karşı büyük bir saldırı başlattı. Azak ve Bahçesaray Rusların eline geçti (1739). Fransa’nın da teşvikiyle Osmanlılar, Rusya’ya karşı savaş ilân etti. Rusya’nın yanında savaşa katılan Avusturya da, Eflâk ve Boğdan’a girmişti. Osmanlılar iki cephede de büyük başarılar kazandılar. Prusya, Fransa ve İsveç’in Osmanlılara yakınlaşması, Osmanlılar karşısında ummadıkları bir yenilgi tadan Rusya ve Avusturya’yı barış yapmaya zorladı. Bu savaş sırasında tekrar Osmanlıların eline geçen Belgrat’ta bir anlaşma imzalandı (18 Eylül 1739). Belgrat Anlaşmasıyla, Avusturya, Pasarofça barışıyla elde ettikleri tüm topraklardan geri çekildi. Ruslar da Azak’ı terkederek bölgedeki kıyı ve deniz ticaretinin Osmanlı gemileriyle yapılmasını kabul etti. Bu anlaşma geçici de olsa Osmanlıların toparlanmasını sağlamıştır. Savaşta Türklerin tarafını tutan Fransa’yla, Kanuni döneminde tanınan imtiyazları genişleten ve süre tahdidi koymayan yeni bir kapitülâsyon antlaşması imzalanmıştır (1740). Damat İbrahim Paşa zamanında başlayan İran savaşları Lâle Devri’nden sonra da devam etmekteydi. Ruslar, çöküş dönemine giren Safavilerin elindeki Azerbaycan ve Dağıstan’ı işgal etmişlerdi.

Şirvan halkının talebi üzerine Osmanlılar duruma müdahale etmiş, iki ülke arasında çıkabilecek savaş Fransa’nın araya girmesiyle önlenmişti. Rusya’nın kuzeydeki işgaline karşın Osmanlılar da Güney Azerbaycan’ı topraklarına kattılar. Şah Tahmasp 1732′de Osmanlılar ile barış yaptı. Bu durumu kabullenemeyen Afşar Nadir Bey, Şah Tahmasp’ı devirerek kendi hâkimiyetini ilan etti (1736). Osmanlılar bazı toprakları Nadir Han’a bırakmaya razı oldu. Her iki taraf için de yıpratıcı olan bu uzun savaşlar, Kasr-ı Şirin antlaşmasıyla çizilen sınırların aynen kabul edildiği 1746 anlaşmasıyla son bulmuştur.

I. Mahmut döneminde, başarılı savaşların yanı sıra, ordu içinde de yeni düzenlemelere gidilmiştir. Aslen Fransız olup Osmanlı hizmetine girerek beylerbeyi olan Ahmet Paşa, Humbaracı Ocağı’nı kurarak (1734), batı savaş tekniklerini burada hayata geçirmiş idi. I. Mahmut’un üvey kardeşi III. Osman’ın (1754–1757) yerine geçen, amcaoğlu III. Mustafa (1757–1773) zamanında da ordu içerisinde bazı ıslahatlar devam ettirilmiştir. Nitekim onun döneminde Tophane ıslah edilerek yeni ve güçlü toplar dökülmüş, donanma yenilenmiştir. Ancak, Rusya ile başlayan harpler bu yeniliklerin yeterli olmadığını gösterecektir.

Gerileme Dönemi ve

Gerilemeyi Durdurma Çabaları

1764 yılında Rusya, Osmanlıların toprak bütünlüğünü garanti ettiği Lehistan’ı işgal etmiş ve kaçan mülteciler Osmanlı sınırını geçen Ruslar tarafından katledilmiştir. Bu olay üzerine Osmanlı Devleti Rusya’ya savaş ilân etmiştir (1768). Ruslar, Baserabya ve Kırım’ı işgal ettikleri gibi, İngilizlerin de yardımıyla, Baltık filosonu Akdeniz’e göndererek, Mora Rumlarını isyana teşvik etmişler ve Çeşme’de demirli Osmanlı donanmasını gafil avlayarak, gemileri yakmışlardır. Bu arada Mısır’da da bir isyan hareketi başlamıştır. Ruscuk ve Silistre önlerinde Osmanlı kuvvetlerinin mevzii başarılar kazanmasının ardından II. Katerina, Lehistan işini halletmeyi plânladığından Osmanlılarla anlaşma yapmayı kabul etmiştir.

Küçük Kaynarca Anlaşması’nın Önemli Sonuçları: Bu anlaşmaya göre Kırım’a bağımsızlık verildi. Ruslar, Karadeniz’de ticaret yapıp, donanma bulundurabilecekler ve Balkanlarda Ortodoks toplulukların haklarını koruyacaklardı. Osmanlı Devleti, Rusya’ya savaş tazminatı verecek, ancak Rusya Eflak, Boğdan, Beserabya ve Akdeniz’de işgal ettiği adaları Osmanlı’ya geri verecekti. Fakat Osmanlı Devleti bu bölgelerde genel af ilan edecek, halka din ve mezhep özgürlüğü verecek, halktan vergi almayacak, isteyen istediği bölgeye göç edebilecekti.

Küçük Kaynarca anlaşması Osmanlı Devleti’nin kurulduğu günden bu yana imzaladığı en ağır şartlar ihtiva eden anlaşmadır. İlk defa halkı tamamen Türk ve Müslüman olan bir eyalet kaybedilmiştir. Kırım’ın kaybedilmesiyle Karadeniz’in bir Türk gölü olma özelliği de böylelikle sona ermiştir. Osmanlı Devleti ilk defa savaş tazminatı ödemek zorunda bırakılmıştır. Rusya’ya kapitülasyonlardan yararlanma hakkı verilmiştir. Rus ticaret gemileri bu anlaşmayla birlikte Boğazlardan serbestçe geçebilme hakkına sahip olmuşlardır.

Rusya’nın nihaî amacı, İstanbul’u ele geçirerek Bizans’ı yeniden diriltmek idi. İşte bu maksatla, Osmanlı Devleti’ni taksim etmek üzere Avusturya ile gizli bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşmayı haber alan Osmanlı Devleti, Prusya ve İngiltere’nin de tahrikiyle Rusya’ya karşı savaş açtı. Halkın infialine neden olan Kırım’ı geri almak Osmanlının en büyük arzusuydu. Ancak bu savaşa Rusya’nın müttefiki olan Avusturya’nın da katılmasıyla, Osmanlılar iki cephede birden mücadele etmek zorunda kaldılar (1788). Avusturya’ya karşı iki kez savaş kazanıldı. Belgrat ve Banat ele geçirildi. Ancak Rusya’ya karşı doğu cephesinde başarı sağlanamadı. Bu tarihlerde Osmanlı tahtına III. Selim çıkmıştı (1789–1807). III. Selim İsveç ile bir anlaşma yaparak Rusya’ya karşı bir müttefik kazanmıştı. Ancak Rusya Bükreş ile Küçük Eflâk’ı almış, ardından da Belgrat ve Bender düşmüştü. 1790′da Avusturya İmparatoru II. Joseph ölünce iç ayaklanmalar baş göstermiş ve Fransız ihtilalinin etkileri bu ülkede de hissedilmeye başlanmıştı. Bunun üzerine yeni İmparator II. Leopold, Ziştovi anlaşmasını imzalayarak Osmanlılarla olan savaşı sona erdirdi (1791). Bu anlaşma mevcut statükoyu muhafaza eden maddelerden ibaretti. Rusya ile de, İspanya’nın aracılığıyla Yaş Barış Antlaşması imzalandı (1792). Rusya’nın savaş sırasında işgal ettiği yerlerden sadece Özi, anlaşmayla verilmiş oluyordu. Hem Avusturya hem de Rusya bu anlaşmalarla, Fransa ve Lehistan’daki gelişmelere dikkatlerini verirken, Osmanlı Devleti de gerekli ıslahatları yapmak için bir soluklanma zamanı bulabilecekti.

19. y.y. Osmanlı Devleti’nde Islahat

Çabaları

Nizam-ı Cedit

İyi bir eğitim görmüş olan III. Selim bu barış döneminden faydalanarak, devlet içinde, özellikle askerî alanda, ıslahatlar yapmak istiyordu. Bu maksatla, Nizam-ı Cedit adı verilen ilk ıslahat hareketiyle, yeni bir ordu kurdu (1793). Yeniçeri Ocağı’nı kaldıramayacağını bildiğinden, öncelikle Nizam-ı Cedid denilen bu orduyu batılı tarzda düzenleyip, başarısını kanıtlamak gerekliydi. Ancak bundan sonra Yeniçeri Ocağı lağvedilebilirdi. Fakat kendileri aleyhine ortaya çıkan gelişmelerden endişe duyan Yeniçeriler, bazı devlet adamlarını da yanlarına çekerek yeniliklere karşı çıktılar ve isyan ettiler. Üstelik bu arada Napolyon Bonapart, bir orduyla Mısır’ı işgale başlamıştı (1798). Osmanlılar, Rusya, İngiltere ve Sicilya’nın da menfaatlerine dokunan Fransız işgaline karşı harekete geçti. Ehramlar savaşıyla, Mısır’ı ele geçirip, kuzeye yönelen Bonapart, Akka’da Osmanlı savunmasını geçemedi (1799). Kuşatmayı kaldıran Napolyon geri dönerken, yerine bıraktığı ordu komutanları da mağlûp edildiler. Neticede Fransızlar Mısır’ı terk etmek zorunda kaldı (1801). Fransa’yı barışa zorlayan önemli sebeplerden birisi de, Akdeniz’de Rus ve Türk donanmalarının iş birliği yapmaları, İngiltere’nin Fransız savaş ve ticaret gemilerini taciz etmesiydi. Fransa’nın Akdeniz ve Orta Doğu’daki ticarî menfaatlerinin zedelenmesi onları barışa zorlamaktaydı.

1802′de imzalanan anlaşmayla Fransa bölgede yine ticaret yapma güvencesi almış ve kapitülâsyon hakkını elde etmiştir. Bu olayı bahane ederek Akdeniz’e inen Rus donanması, Osmanlı donanmasıyla birlikte Fransa’nın elindeki bazı adaları ele geçirmiş idi. Fakat halk, ebedî düşman olarak gördüğü Rusya ile iş birliği yapılmasına büyük tepki göstermiş ve bunun sonunda III. Selim’e ve ıslahatlarına karşı cephe genişlemişti. Üstelik Napolyon’un, Orta Doğu’da Araplara yönelik propagandasının da etkisiyle bölgede bazı isyanlar çıkmıştı. Böylece Bulgaristan ve Sırbistan’da çıkan isyanlara bir de Suriye’de ve Hicaz’da çıkan isyanlar eklenmiş oluyordu. Vehhabiler ayaklanarak, 1803-1804′te Mekke ve Medine’yi ele geçirmişlerdi. Osmanlıların tekrar Fransa ile yakınlaşmaları, İngiliz ve Rusları harekete geçirmiş ve sonunda Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etmişti. Bu savaş sürerken Nizam-ı Cedit’in Rumeli’ye kaydırılmasından memnun olmayan isyancılar Şehzade Mustafa’nın tahrik ve teşvikiyle birleşerek İkinci Edirne Vak’ası denilen büyük bir ayaklanma başlatmışlardı (1806). Neticede İstanbul’da patlak veren Kabakçı Mustafa İsyanı III. Selim’in sonunu hazırladı. Saraya giren isyancılar III. Selim’i tahttan indirerek yerine IV. Mustafa’yı tahta geçirdiler (29 Mayıs 1807). Nizam-ı Cedid lağvedildi. Fakat III. Selim’e bağlı olan Ruscuk bayraktarı Mustafa, yenilik taraftarlarıyla birleşerek, karşı darbede bulundu. Amacı III. Selim’i yeniden tahta çıkarmaktı. IV. Mustafa’nın, sabık padişahı öldürttüğünün öğrenilmesi üzerine, kardeşi II. Mahmut başa geçirildi (28 Temmuz 1808).

Alemdar Mustafa Paşa sadareti üslenerek, III. Selim’in başlattığı ıslahatları devam ettirmeye çalıştı. Nizam-ı Cedit’i, Sekban-ı Cedit adı ile yeniden canlandırdı. Ancak ulemayı ve yeniçerileri memnun edemeyen Alemdar Mustafa Paşa, 1809′da çıkan bir isyanda öldü.

II. Mahmut ve Islahat Hareketleri

II. Mahmut devri (1808–1839), hem gerçekleştirilen yenilik hareketleri ile hem de etnik ve siyasî isyanlarıyla Osmanlı Devleti’nin yol ayrımına girdiği bir dönemi ifade eder. II. Mahmut, öncelikle orduyu baştan aşağı düzenlemek ile işe başladı. Yeniliklere karşı çıkan Yeniçeri Ocağı bir nizamname ile ortadan kaldırıldı. Vak’a-yı Hayriye olarak adlandırılan bu köklü değişiklikle (15–16 Haziran 1826), yeni bir ordu oluşturuldu. Ancak yeniçeriler bu düzenlemeye boyun eğmeyerek isyan ettiler. Sadrazam’ın sarayını basan yeniçeriler sadrazamın ve ıslahatçıların başlarını istediler. Ancak At Meydanı’nda toplanan yeniçeriler dağıtıldı, ocakları bombalandı. Böylece Avrupa tarzında yeni bir ordunun kurulması yönündeki en büyük engel ortadan kaldırılmış oluyordu. II. Mahmut hükûmet teşkilâtında da değişikliklere giderek kabine ve nezaret (bakanlık) usulünü benimsedi. 1836 yılında Dâhiliye ve Hariciye Nazırlıkları kuruldu. Avrupa devletleri ile A.B.D ile ticarî anlaşmalar yapıldı. İktisadî ve adlî sistemde değişikliklere gidildi. Avrupa tarzında eğitim veren rüştiyeler, Harbiye ve Tıbbiye okullarının açılması vb. gibi eğitim alanında da ıslahatlar gerçekleştirildi.

Fakat kimi şeklî, kimi öze yönelik bu yenilikler devletin içinde bulunduğu zorlukları aşmasına yetmediği gibi, Osmanlı coğrafyasındaki parçalanma II. Mahmut döneminde daha da hissedilir hale geldi.

Milliyetçilik Akımları ve Yeni Meseleler:

1- Sırp İsyanı

Osmanlılarla Ruslar ve Avusturyalılar arasında yapılan savaşlar Sırpları olumsuz etkiledi. Rusya ve Avusturya Sırpları kışkırtmaya başladılar. Fransız İhtilali’nin de etkisiyle Sırplarda ayrılma fikri ağırlık kazanmaya başladı. Sırplar, Kara Yorgi adındaki tüccarın önderliğinde ayaklandılar (1804). Rusya ile yapılan Bükreş Anlaşması’yla Sırplara çeşitli ayrıcalıklar tanındı (1812). Ancak buna rağmen Sırpların istekleri sona ermedi. Rusların Sırbistan’ı daha fazla kışkırtmasında çekinen Osmanlılar, Sırbistan’a önemli ayrıcalıklar tanıdılar. Sırbistan, Ruslarla Osmanlılar arasında yapılan Edirne anlaşmasıyla ile muhtar bir devlet haline getirildi (1829). Berlin anlaşması ile de bağımsızlığını kazandı (1878).

2- Yunan İsyanı

Rumlar, Osmanlı Devleti içerisinde huzur içerisinde yaşıyorlardı. Ayrıca, diğer Hristiyan gruplarından farklı olarak, devlet yönetiminde önemli görevlere getiriliyorlardı. Üstelik refah seviyeleri oldukça yüksekti. Bütün bunlara rağmen, Fransız İhtilali’nin etkisiyle Rumlar arasında ayrılıkçı fikirler yayılmaya başladı. Rus Çarlığının da desteğini alan bir grup Rum, Rusya’nın hâkimiyetinde Odessa’da Etnik-i Eterya adlı bir cemiyet kurdular (1814). Bu cemiyet (Megalo İdea), yani Büyük Yunanistan kurma amacını taşıyordu. Bunlara göre, Patrik yönetiminde Bizans İmparatorluğu yeniden kurulacaktı. Bu amaçla çalışan cemiyet, birçok yerde şube açtı. Mora’da ise büyük bir isyan planladı.1821 yılında Mora’da başlayan Yunan isyanı kısa bir sürede yayıldı. İsyanın bastırılması için Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’dan yardım istendi. Mora Valiliği kendisine verilmek şartıyla Mehmet Ali Paşa, oğlu İbrahim Paşa’yı isyanı bastırmakla görevlendirdi. İbrahim Paşa, isyanı kısa bir sürede bastırdı. Ancak, Avrupa devletleri olaya müdahale ederek Yunan isyanına destek verdiler. Çünkü bölgede Mehmet Ali Paşa’nın etkili bir güç hale gelmesini çıkarlarına uygun görmüyorlardı.

Avrupa, Rumları, Yunan Medeniyeti’ni yaratan insanların torunları olarak görüyor, bunun için Rumlara sempati duyuyordu. Bu düşünceden hareketle İngiltere ve Rusya anlaşarak bağımsız bir Yunan devletinin kurulmasına karar verdiler. Fransa da bu karara katıldı. Osmanlı Devleti bu karara şiddetle karşı çıktı. Bu devletler, ortak bir donanma oluşturarak Türk kara sularına gönderdiler. Navarin limanındaki Mısır ve Osmanlı gemileri yakıldı (1827). Ardından Rusya, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti (1828). Ordusunu yeni kurmaya başlayan Osmanlı Devleti’nin savaşacak gücü yoktu. Ruslar, Doğu’da Erzurum’a, batıda Edirne’ye kadar ilerlediler. Prusya’nın aracılığıyla Osmanlılar barış istemek durumunda kaldılar. Yapılan Edirne anlaşması ile Yunanistan’ın bağımsızlığı tanındı (1829). Avrupa’nın güçlü devletleri Yunan meselesi yüzünden birlikte hareket ederek Osmanlı Devletine saldırmışlardı. Yunanistan bu olaydan sonra, günümüzde olduğu gibi, Türkiye ile bütün meselelerinde böyle bir beklentinin içerisinde olmuştur. Ayrıca, Mora’nın bağımsızlığı için uğraşan İngiltere’nin, aynı tarihlerde, İrlanda’nın bağımsızlık isteklerini kanlı bir şekilde bastırması dikkat çekicidir.

Mehmet Ali Paşa İsyanı ve Mısır Meselesi; Mora’nın elden çıkmasıyla, oğlu İbrahim’in Mora valisi olma ümidini kaybeden Mısır Valisi M. Ali Paşa, II. Mahmut’tan, yardımlarına karşılık, Suriye’nin idaresini istedi. Bu isteğin reddedilmesi üzerine M. Ali Paşa harekete geçti ve Filistin ile Suriye’ye girdi (1831). Akka ve Şam, oğlu İbrahim tarafından ele geçirildi. İbrahim Paşa, kısa zamanda Anadolu’ya kadar ilerledi.

Konya yakınlarındaki savaşta Osmanlı ordusunu yenilgiye uğrattı. Her birinin ayrı hesabı olduğu büyük devletler, telâşlanarak araya girmek istediler. Fransa ve İngiltere’nin anlaşamaması üzerine, Rusya durumdan faydalandı. Zor durumdaki II. Mahmut, Rus ordusunun ve donanmasının İstanbul yakınlarına gelmesine müsaade etti. Rusya’nın kârlı çıkmasından endişelenen Fransa ve İngiltere, II. Mahmut ile anlaşma yapması için M. Ali Paşa’ya baskı yaptılar. Neticede Kütahya Antlaşması imzalandı (1833). Bu anlaşmayla, Mehmet Ali Paşa, Mısır ve Girit’ten başka Şam ve oğlu İbrahim de, Cidde valiliği yanı sıra Adana’yı uhdelerine alacaklardı. Rusya, yardımlarına karşılık II. Mahmut ile Hünkâr İskelesi Antlaşması diye bilinen bir anlaşma yaparak, İstanbul’daki durumunu kuvvetlendirmeyi başardı (1833). Anlaşmaya göre Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünün garantisi ve gereğinde Osmanlının yardımına koşulması karşılığında Rusya, Boğazların bütün yabancı savaş gemilerine kapatılmasını kabul ettiriyordu. II. Mahmut, Kütahya anlaşmasından memnun değildi. Bu sebeple M. Ali Paşa’ya karşı yeniden harekete geçti. Fakat Osmanlı ordusu Nizip’te bir kez daha yenildi (1839). Üstelik Kaptan Paşa, Osmanlı donanmasını Mısır’a teslim etmişti. Bu arada II. Mahmut ölmüş ve yerine I. Abdulmecit geçmişti (1839–1861). Mısır Meselesi’nin Çözümü ve Boğazlar Meselesi; Rusya’nın Hünkâr İskelesi Antlaşmasına dayanarak duruma tek başına müdahale etmesini uygun bulmayan İngiltere ve Fransa yeniden devreye girdiler. Avusturya ve Prusya’nın da katılmasıyla Londra’da bir konferans toplandı (1840).

Toplantıda Mehmet Ali Paşa’nın veraset yoluyla Mısır valiliğine sahip olması karşılığında, Suriye’den ve elinde tuttuğu Osmanlı donanmasından vazgeçmesi istendi. Konferans kararlarını M. Ali Paşa’nın tanımaması üzerine İngiltere, Suriye limanlarını donanması ile topa tuttu. Nihayet M. Ali Paşa durumu kabul etti. I. Abdulmecit de iki ferman yayımlayarak onun valiliğini onayladı. Ardından İngiltere kendileri aleyhine olan Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın yürürlükten kaldırılmasını öngören uluslararası bir konferansa ev sahipliği yaptı. Londra Antlaşması ile (Temmuz 1841), İstanbul ve Çanakkale boğazları’nın barış zamanında savaş gemilerine kapalı tutulmasının kararlaştırıldığı bir Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Böylece İngiltere, Rusya’nın elinden inisiyatifi almış oluyordu.

Tanzimat Dönemi

Daha önceleri gerçekleştirilmeye çalışılan Islahat Hareketleri, Osmanlı Devleti’nin kendi iradesiyle uygulamaya çalıştığı, içte ve dıştaki başarısızlıklarını önlemeye yönelik yenilikleri ifade etmekteydi. Ancak Avrupa ve Rusya’nın mütemadiyen iç işlerine müdahale etmesi, Osmanlı Devleti’ni, kendi inisiyatifi dışında, yeni tedbirler almaya zorlamaktaydı. Özellikle gayrimüslim unsurları bahane eden devletlerin müdahalelerine fırsat vermemek için idarî ve hukukî düzenlemelere gidilmesi düşünülmekteydi. Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa’nın hazırladığı düzenlemeler, I. Abdülmecit tarafından tasdik edilmişti. 3 Kasım 1839′da I. Abdülmecit “Gülhane Hatt-ı Hümayunu”nu ilan ettirdi.

Bu fermanda, dini ve ırkı ne olursa olsun Osmanlı tebaasından olan herkesin eşit olması, herkesin yasalara göre yargılanması, varlığı ölçüsünde vergilendirilmesi ve askerlik süresinin 4–5 yılı geçmemesi gibi hükümler yer alıyordu. Ayrıca Osmanlı Devleti bu dönemde Avrupa tarzına öykünen idarî düzenlemelerde de bulundu. Bu şekilde Avrupa devletlerinin en azından bazılarının, Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğüne saygısının kazanılması hedeflenmekteydi. Fakat gelişen siyasî olaylar, bunun o kadar kolay olmayacağını gösterecektir. Fermanın en dikkate değer yanı, padişahın yetkilerinin sınırlandırılması ve konan kanunlara uymak mecburiyetinin gösterilmesidir. Ancak, bu sınırlamayı millet iradesi değil, padişah fermanı getirmektedir.

Şark Meselesi ve Kırım Savaşı

Tanzimat döneminde nispeten sağlanan barış ortamı, Rusya’nın müdahalesiyle tekrar bozulmaya başladı. Balkanlarda panislavist bir politika izleyen Rusya, aynı zamanda “Kutsal yerler sorunu”nu ortaya atarak, doğrudan doğruya Osmanlı Devletinin varlığını hedef almaktaydı. Avrupalılar tarafından “Şark Meselesi”, önceleri Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünün sağlanması şeklinde düşünülürken, daha sonra bu toprakların paylaşımı sorunu hâline dönüştürüldü. Çünkü Osmanlı Devleti artık bir “hasta adam” idi. Ancak R. Mantran’ın da ifade ettiği gibi, hasta, kendisini iyileştirmeyi amaçlamayan doktorların insafına kalmıştı. Onlar, Avrupa’nın hasta adamının mirasını paylaşma telâşındaydı.

Küçük Kaynarca antlaşması’ndan sonra Osmanlı topraklarındaki Ortodokslar’ın haklarını koruma rolünü üstlenen Rusya, Kudüs merkezli “kutsal yerler”in korunması ve idaresi hususunu da gündeme getirdi. Fransızlarla imzalanan kapitülâsyonlarda, Lâtin din adamlarına Kudüs Kilisesi üzerinde bazı haklar tanınmıştı.

1808′den itibaren Rusya’nın baskıları neticesinde onların yerini Ortodoks papazlar almaya başladı. Fransa’nın ve Rusya’nın 1850-51′de Bab-ı Ali’ye bu durum hakkında yaptıkları müracaatlar, kurulan komisyonlarda değerlendirildi ve bazı kararlar alındıysa da hiçbirini memnun edemedi. Bunun üzerine Çar I. Nikola, İngiltere’ye Osmanlı Devleti’ni aralarında paylaşmayı teklif etti ve İngilizlerin sessizliğini koruması üzerine de askerlerini Baserebya ve Lehistan’a çıkarttı. Rus elçisi Mençikof’un aşırı tavizler içeren teklifini reddeden I. Abdülmecit, İngilizlere yakın olan Mustafa Reşit Paşa’yı sadrazamlığa getirdi. Ruslar 26 Haziran 1853′te, Prut’u geçerek, Eflâk ve Boğdan’ı istilâ ettiler. Osmanlı Devleti, Fransa ve İngiltere ile ittifak anlaşması imzaladı. Bu ittifaka Avusturya ve İtalyan birliğini kurmaya çalışan Piyemento hükûmeti de katıldı. İttifak donanması Çanakkale’de mevzilenmişti. Durumdan endişelenen Rusya, askerlerini geri çekmeye başladı. Müttefikler, Rusya’nın Karadeniz’deki gücünü ortadan kaldırmak için, Kırım’a yöneldiler. Rusların en büyük üssü olan Sivastopol, bir yıl süren bir kuşatmanın ardından ele geçirildi (1855). Bu sırada tahta oturan II. Alexandre, barış yapmayı kabul etti. Müttefiklerin yanı sıra Prusya’nın da katıldığı Paris Antlaşması ile (30 Mart 1856), taraflar işgal ettikleri bölgelerden çekilecek, Osmanlıların toprak bütünlüğü ve Boğazların statüsü, Avrupa’nın “kefilliği” altında korunacaktı. Osmanlıların Avrupa Konseyi’ne dahil edilmesi karşılığında ise, sultan yeni bir ıslahat fermanı irat edecekti. Bu madde ve Karadeniz’in tarafsızlığının kabulü, savaşın galibi durumundaki Osmanlılardın aleyhine idi. Nitekim Eflâk ve Boğdan’ın birleşmesi ve Sırbistan’a yönelik yeni haklar da Paris Antlaşmasıyla tescil edilmişti.

Islahat Fermanı

Henüz Kırım Savaşı sürerken, Viyana’da bir araya gelen İngiltere, Fransa ve Avusturya, Hristiyanlarla Müslümanlar arasındaki farklılıkların her alanda ortadan kaldırılmasını öngören bir fermanı sultanın yayımlamasını, barış için ön şart koşmuşlardı. Paris Antlaşması müzakere edilirken, müttefiklerin bu istekleri I. Abdülmecit tarafından yerine getirildi ve Islahat Fermanı ilân edildi (18 Şubat 1856). Tanzimat’la kabul edilen hususların esas alındığı bu fermanla, Müslümanlarla Hristiyanlar arasında eşitlik sağlandığı Avrupa’ya garanti edilmiş oluyordu. Ayrıca iç hukuk alanında ve ticaret hukukunda da yenilikler getiriliyor, Ceza ve medenî hukukun bir bölümü, dinî esaslardan arındırılıyordu. Aslında Tanzimat süreciyle başlayan bu değişiklikler, idari yapılanmada da kendisini hissettirmiştir. 1868′de Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye kurularak buralarda hem Hristiyanlar hem de Müslümanlar görevlendirilmiştir. Islahat Fermanı ile getirilen düzenlemelerin uygulanması daha çok I. Abdülaziz’in tahta çıkması (1861–1876) ile gerçekleşebilmiştir.

Paris Antlaşmasına imza koyan devletler, anlaşma maddesinde de yer aldığı için Islahat Fermanı’nı, Osmanlı Devleti’ne müdahale etmede bir koz olarak kullanmışlardır. Nitekim Fransa, Dürzîlerin Katolik Marunîlere saldırmasını bahane ederek Lübnan’a asker çıkarmış ve 1871′e kadar orada kalmıştır. Karadağ’da çıkan bir anlaşmazlık yine büyük devletlerin aracılığı ile halledilmiştir (1862). Güçlü devletler tarafından teşvik ve tahrik edilen Balkanlardaki Hristiyan toplulukları, çıkardıkları isyanlar bastırılsa dahi, Osmanlı Devleti’nden yeni haklar elde etmeyi başaracaklardır. Örneğin Sırplar ve Bulgarlar yeni haklar elde etmiş, Eflâk ve Boğdan’ın Romanya adı altında birleşmeleri kabul edilmiştir. Muhtariyet hakları genişletilen Mısır’da, İngiliz-Fransız nüfuz mücadelesi kızışmış, III. Napolyon’un teşebbüsü üzerine, Abdülaziz istemediği hâlde Süveyş Kanalı projesini kabul etmek zorunda kalmış ve kanal 1869′da büyük bir törenle açılmıştır.

Panslavizm Hareketi ve Balkanlar’da Ayaklanmalar

Panslavizm: Rusya’nın bütün Slav ülkelerini bir bayrak altında toplama çalışmalarına Panslavizm adı verilmektedir. Bu düşünceyi Rus fikir ve sanat adamları yaymaya çalıştılar. Dostoyevski’nin “İstanbul mutlaka Rus şehri olmalıdır” sloganı bunun en belirgin ifadesidir. Ruslar, Avrupa’da siyasi dengenin bozulmasını fırsat bilerek Paris Anlaşmasındaki aleyhine maddeleri tanımadığını bildirdi. Kurdurduğu derneklerle Balkanlar’da Panslavist propogandaya hız verdi. Politikasını Rusya’ya göre ayarlayan Mahmut Nedim Paşa’nın sadrazamlığında Bulgar Kilisesi’nin Fener Rum Patrikliği’nden ayrılmasını sağladılar. Bu durum Bulgaristan’ın bağımsızlığına kadar uzanacak gelişmelere yol açtı. Rusların propogandaları ve Rusya’da Panslavist militanlar olarak yetiştirilen gençlerin çalışmaları sonucunda Balkanlar’da çeşitli etnik topluluklar peş peşe ayaklanmaya başladılar. Osmanlı Devleti, Hersek(1876) isyanını bastıramadı. Bunun üzerine Bulgarlar isyan etti. Osmanlılar bu isyanlarla uğraşırken Rusya’nın teşviki ile Sırplar ve Karadağlılar da isyana katıldı. Sırp ve Bulgarların Türk ve Müslüman halka uyguladıkları şiddet ve katliam, Avrupa’ya “Hristiyanlara soykırım uygulanıyor” diye yansıtıldı. Avrupa kamuoyu Panslavist derneklerin propoganda bombardımanı altındaydı. Tek taraflı ve asılsız propogandanın tesiri altında kalan Avrupa halkı, Osmanlı Devleti’nin aleyhine tavır aldı. Hersek, Sırp, Karadağ ve Bulgar isyanları bastırılmış, ancak milletlerarası politikada Osmanlılar kaybetmişti.

Bu sırada İstanbul’da önemli değişiklikler oluyordu. Sultan Abdülaziz tahttan indirilmiş, V. Murad padişah ilan edilmişti. Üç ay sonra Sultan Murad ta tahttan indirildi. Yerine II. Abdulhamit padişah oldu. Osmanlılar, iç siyasetle uğraşırken Avusturya ve Rusya, Balkanların paylaşılmasında anlaştılar. İngiltere, çıkarları aleyhine gelişen bu olaylar karşısında İstanbul’da bir konferans toplanmasına ön ayak oldular.

I. Meşrutiyet Dönemi

İstanbul Konferans çalışmaları sürdürülürken II. Abdülhamit Meşrutiyet’i ilân etti (23 Aralık 1876). Kurulacak Meclis-i Mebusan’da bütün topluluklar temsil edilebilecekti. Parlâmenter monarşi, İstanbul Konferansı’nın toplanış sebebini tamamen ortadan kaldırmasına rağmen, konferansa katılan devletler, Balkan topluluklarının bağımsızlıklarını istediklerinden bir sonuca varılamadı. Osmanlı Devleti’nin çağrılmadığı Londra’da toplanan bir başka konferansta, büyük devletler isteklerini tekrarladılar. Rusya, Osmanlı Devleti’ne alınan kararları kabul ettirmek için savaş ilân etti.(Nisan 1877). Tarihimizde “93 Harbi” diye bilinen 1877–1878 Osmanlı Rus Harbi, askerî ve siyasî bakımdan önemli sonuçlar doğurmuştur.

Kanun-ı Esasi’nin kabulü ile açılan Genel Meclis, padişah tarafından seçilen Ayan Meclisi ve halk tarafından seçilen Mebusan Meclisi’nden ibaretti. Londra Konferansı’ndan önce çalışmaya başlayan bu meclis, hükûmet tarafından sunulan teklif ve kanun tasarılarını karara bağlayarak ilk dönem çalışmalarını tamamlamıştı. Ancak 93 Harbi’nin sürdüğü sıkıntılı zamanlarda meclisteki azınlık mebusları çalışmaları sekteye uğrattığı gibi, bunalımın artmasını da sağlıyorlardı. Nitekim Gazi Osman Paşa’nın büyük bir kahramanlık göstererek 5 ay savunduğu Plevne’yi aşan Ruslar, Yeşilköy’e kadar ilerlemişlerdi. Doğu’da ise ancak Erzurum önlerinde durdurulmuşlardı. Meclis savaşın gidişatından hükûmeti ve padişahı sorumlu tutarak, siyasî tansiyonu yükseltmekteydi. II. Abdülhamit, devletin ileri gelenleri ve bazı mebuslarla yaptığı toplantıdan bir sonuç alamayınca, Kanun-ı Esasi’nin kendisine verdiği yetkiyi kullanarak, etnik yapısının karışıklığı sebebiyle çalışmaları aksayan meclisi kapattı (14 Şubat 1878). Bu I. Meşrutiyet’in sonu demekti.

Berlin Kongresi ve Balkanlardaki Gelişmeler; İstanbul önlerine kadar gelmiş olan Rusya ile Yeşilköy (Ayastefanos) Antlaşması imzalandı (3 Mart 1878). Bu anlaşmayla, sözde Osmanlı’ya bağlı Dobruca, Doğu Makedonya ve Trakya’yı içine alan Büyük Bulgaristan Prensliği kuruluyor; Romanya, Sırbistan ve Karadağ bağımsızlıklarına kavuşuyordu. Ancak, Rusya’nın genişlemesinden rahatsızlık duyan Avrupa devletlerinin araya girmesiyle bu anlaşma hükümleri yürürlüğe giremedi.

İngiltere, Osmanlı Devleti ile yaptığı bir anlaşmayla donanmasını harekete geçirdi ve Kıbrıs’a yerleşti ( 4 Haziran 1878). Araya giren Bismark, ülkesinde bir konferansa ev sahipliği yaparak hem muhtemel bir savaşı önlemek hem de Almanya’nın menfaatlerini korumak istiyordu. Nitekim Osmanlı Devleti, İngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya, İtalya ve Rusya’nın da katıldığı Berlin Kongresi 13 Temmuz 1878′de imzalanan bir anlaşmayla son buldu. Bu anlaşma, artık Rusya’nın yanı sıra, diğer devletlerin de parçalamaya çalıştıkları Osmanlı’dan, kendi paylarını alma anlaşmasıydı. Berlin ve Ayestafanos antlaşmalarında öngörüldüğü gibi, Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsızlığı onaylandı. Bulgaristan üç bölüme ayrıldı. Bulgaristan Prensliği haricinde müstakil bir Doğu Rumeli eyaleti oluşturuldu. Girit’in statüsüne benzer bir statüyle Makedonya, Osmanlı Devleti’nin elinde kaldı. Yunanistan Tesalya ve Epir’in bir bölümünü aldı. Bosna-Hersek, Avusturya tarafından işgal edildi. Rusya, Kars, Ardahan ve Batum’a sahip oldu. Berlin Kongresi, büyük devletlerin Osmanlı Devleti’ni paylaşma ve ortadan kaldırma arzularının bir neticesi idi. Balkanlarda büyük devletlerin inisiyatifiyle ortaya çıkan küçük devletçikler, bölgede o dönemden günümüze kadar ulaşan siyasî ve etnik çatışmaların piyonları olmaktan öteye gidemediler. Nitekim Avusturya’nın ve Rusya’nın Balkanlarda nüfuzlarını artırmaları, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı’nın çıkmasına yol açacaktır.

Berlin Kongresi’nin sonuçları kısa zamanda ortaya çıkmaya başlamıştı.

Balkanlardan bir pay alamayan Fransa, önceden nüfuz sahasına dâhil ettiği Cezayir ile Tunus arasındaki sınır problemini bahane ederek, Tunus’u işgal etti (1881). Fransa ile İngiltere arasında çekişmeye sahne olan Mısır’da, Hidiv İsmail Paşa’ya karşı başlatılan bir askerî ayaklanma ile ortaya çıkan durum İstanbul’da görüşülürken, İngilizler İskenderiye’yi topa tuttu. Osmanlıların karşı çıkmalarına rağmen İngilizler Mısır’ı ele geçirdiler (1882). Bulgaristan Prensliği, Doğu Rumeli’de çıkan isyanı değerlendirerek (1885), bölgeyi kontrolü altına aldı. Osmanlı Devleti Rusya’nın baskısı sonunda, Kırcaali ve Rodop dışındaki Doğu Rumeli Valiliği’nin Bulgar Prensliği’nin idaresine geçmesini kabul etmek zorunda kaldı (1886). İkinci Meşrutiyet’in ilânı sırasında ise Bulgarlar bağımsızlıklarını ilân ettiler (1908). Bulgar, Yunan ve Arnavutların hak iddia ettiği Makedonya’da çıkan olaylar Osmanlı kuvvetleri tarafından bastırıldı. Fakat Rusya ve Avusturya devreye girerek Osmanlı hâkimiyetindeki Makedonya’da, ülkelerinden iki gözlemcinin görev yapmasını sağladılar (1893). Megalo İdea adını verdiği Bizans’ı diriltme çabasındaki küçük Yunanistan, 1896′da çıkan isyanı bahane ederek Girit’i ilhaka yeltendi (1896). Osmanlılar Dömeke Meydan Savaşı ile Yunanlıları büyük bir bozguna uğrattılar (1897). Fakat Rusya ve Avrupa devletlerinin müdahalesi ile İstanbul’da toplanan bir konferans ile Girit’te valiliğine Yunan kralının oğlunun getirildiği özerk bir yönetim kurulması, adanın fiilen Yunanistan’a bırakılması anlamına geliyordu.

93 Harbi’nden sonra sun’i bir Ermeni Meselesi ortaya çıkarılmıştı. Osmanlı Devleti’ne bağlılıkları sebebiyle “millet-i sadıka” olarak adlandırılan Ermeniler, önceleri Doğu Anadolu’yu ele geçirmek isteyen Rusya ve ardından İngiltere tarafından kullanılmaya başladılar. Hınçak ve Taşnak tedhiş örgütlerini kurarak, İstanbul ve taşrada terör yaratan bazı Ermeniler özellikle İngilizler tarafından destekleniyorlardı. Doğu’da hiçbir zaman çoğunluk olamayan Ermenilere kurdurulacak bir devlet ile Rusya Akdeniz ve Orta Doğu’ya sızabilecekti. İngiliz himayesindeki bir Ermeni devleti ise aksine bunu önleyebilirdi. Her iki tarafında kullandığı Ermeniler 1889′dan itibaren tedhişe başladılar. Van, Erzurum ve Bitlis’te çıkan olaylar bastırıldı. Ardından başkentte Osmanlı Bankası’na kanlı bir baskın yaparak bankayı işgal ettiler. II. Abdülhamit’e yönelik bir suikast teşebbüsünde bulundular. I. Dünya Savaşı ve İstiklal Harbi yıllarında da Ermeniler devlet aleyhine faaliyetlerini devam ettirmişlerdir.

II. Meşrutiyet Dönemi

I.Meşrutiyet’in kaldırılmasından sonra II. Abdülhamit içte ve dışta meydana gelen olumsuz gelişmelerin de etkisiyle, katı bir yönetim sergilemeye başlamıştı. Meşrutiyet taraftarları da buna karşılık muhalefetlerinin dozunu artırmışlardı. Osmanlılık fikrinin temsilcisi olan Sadrazam Midhat Paşa 1881′de ölüm cezasına çarptırılmış, sonra affedilerek, Arabistan’a sürgüne gönderilmiş ve 1883′te öldürülmüştü.

Ali Suavi, Ziya Paşa ve Namık Kemal gibi kişiler de sultan tarafından bertaraf edilmişlerdi. Ancak devletin içinde bulunduğu güç durum onların başlattığı muhalefetin güçlenerek büyümesine zemin hazırlamaktaydı. Balkanlardaki çalkantıların yanı sıra Osmanlı Devleti iktisadî açıdan da çok zor durumda idi. Devlet iç ve dış borçlarını kapatabilmek için batılıların elindeki Osmanlı Bankası ile malî bir anlaşma imzalamak zorunda kalmıştı (1879 ve 1881). Buna göre banka mali yardımları karşılığında, devletin bazı gelirlerini devralıyordu. İngiliz ve Fransızların kontrolünde bu maksatla kurulan Düyun-ı Umumîye İdaresi Osmanlı ülkesini âdeta bir sömürge hâline getirecektir.

Genç Türkler veya Jön Türkler adı verilen ve yurt dışında ve içinde faaliyet gösteren Meşrutiyet taraftarları, İstanbul’da İttihad-ı Osmanî derneğini kurmuşlar ve bu dernek 1894/95′te İttihat ve Terakki Cemiyeti adını almıştı. Selanik’te Enver ve Niyazi Paşalar gibi subayların da katılmasıyla güçlenen İttihatçılar, Osmanlı devletini ancak Kanun-ı Esasî’nin yeniden kabulünün kurtarabileceğini düşünüyorlardı. Kolağası Niyazi Bey ve ona katılan Enver Bey’in Resne’de isyan ederek dağa çıkmaları ve Rumeli’de halk tarafından büyük bir destek bulmaları üzerine II. Abdülhamit anayasayı yürürlüğe koyarak II. Meşrutiyet’i ilân etti (23 Temmuz 1908).

17 Aralık 1908′de meclis yeniden açıldı. Yapılan seçimlerde İttihat ve Terakki Fırkası büyük bir başarı sağlamıştı. Ancak bu gelişmeler esnasında Bulgaristan bağımsızlığını elde etmiş ve Girit Meclisi Yunanistan’a ilhak kararı almıştı.

İşgal altındaki Bosna Hersek ise Avusturya tarafından fiilen ilhak edilmişti (5 Ekim 1908) Millî bir politika izlemeyi amaçlayan İttihatçılar, olumsuz gelişmelerin de etkisiyle gittikçe otoriter bir idare oluşturmaya başlamışlardı. Bundan faydalanmak isteyen Meşrutiyet aleyhtarları, bazı Avrupa devletlerinin de kışkırtmasıyla isyan ettiler. İstanbul’daki Avcı Taburları’nın 13 Nisan 1909′da başlattıkları isyan sırasında pek çok İttihatçı öldürüldü. II. Abdülhamit olayları önleyemedi. Bunun üzerine Mahmut Şevket Paşa komutasındaki ordu Selanik’ten yola çıktı. Harekât Ordusu adı verilen bu ordunun kurmay başkanı Mustafa Kemal idi. Harekât Ordusu, kısa sürede duruma hâkim olarak isyanı bastırdı. İsyandan sorumlu tutulan II. Abdülhamit, şeyhülislâmdan alınan fetva ile meclis tarafından tahttan indirildi (27 Nisan 1909) ve kardeşi V. Mehmet Reşat yerine getirildi. V. Mehmed (1909–1918) devlet idaresinde inisiyatifi İttihatçı hükûmete bırakmıştı. Yeni iktidar zamanında da felâketler birbirini takip etti. Osmanlı Devleti hızla dağılma devrine girmekteydi.

Trablusgarp Savaşları

Osmanlıların iç işleri ve Balkanlardaki gelişmelerle uğraşmasını fırsat bilen İtalyanlar, Avusturya’nın Bosna-Hersek’i ilhak etmesi (1908), Arnavutların isyanı (1910) gibi olaylardan da cesaretlenerek, pastadan pay alabilmek için Trablusgarp’a asker çıkardı. (Eylül 1911). İtalyan donanması denizden, İngilizler ise Mısır’ı ellerinde bulundurduğundan karadan, Osmanlıların bölgeye asker göndermesini imkânsız hâle getirmişti. Bu sebeple Osmanlı hükûmeti gizlice Türk subaylarını bölgeye göndererek mahallî bir direnişi örgütleme yolunu seçmişti. Derne ve Tobruk’da Mustafa Kemal, Bingazi’de ise Enver Paşa İtalyanlara karşı büyük başarılar kazandı. Savaşı kazanamayacağını anlayan İtalya, Osmanlıları barışa zorlamak için Oniki Ada’yı işgal etti. Ancak bundan ziyade Balkanlarda başlayan savaş Osmanlıları barış imzalamaya zorladı. Uşi Antlaşması ile İtalyanlar işgal ettikleri yerleri muhafaza ettiler (1912).

Balkan Savaşları

Türk-İtalyan Savaşı’nın başladığı sırada Balkan devletleri aralarındaki anlaşmazlıkları bir tarafa bırakarak, Osmanlı Devleti’ne karşı bir ittifak oluşturdular. Rusya’nın mimarlığında gerçekleşen Bulgar-Sırp ittifakına daha sonra Yunanistan ve Karadağ da katıldı (1912). Karadağ ile başlayan savaşa 18 Ekimde diğer Balkan devletleri de iştirak etti. Bu sırada Osmanlı askerleri, subayların bir kısmının politik çekişmelerle meşgul olmasından dolayı dağınık bir hâldeydi. Bunun sonucunda Balkan devletleri, Osmanlılar karşısında kendilerinin de beklemediği bir zafer kazandılar. Yunanlılar Ege adalarını ele geçirdiler. Sırplar Kumanova’da üstünlük sağladılar. Sırpların denize çıkmalarını önlemek için Avusturya’nın desteği ile Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti (28 Kasım 1912).

Bulgarlar ise Edirne’yi ele geçirerek Çatalca’ya kadar ilerlediler. (19 Kasım 1912). 16 Aralıkta Londra’da başlayan görüşmeler bir ara iktidardan düşen İttihatçıların yeniden iş başına gelmesi üzerine kesilmişti. Nihayet Mayıs ayında Londra Antlaşması imzalanarak I. Balkan Savaşı sona erdi. Gelibolu Yarımadası hariç Trakya, Bulgaristan’a verildi. Makedonya’nın büyük bir kısmı Yunanistan ve Sırbistan arasında paylaşıldı. Özellikle Makedonya’nın paylaşımı Bulgarları rahatsız etmekteydi. Sırbistan ve Yunanistan, Bulgarlara karşı ittifak oluşturdu. Bu ittifaka Romanya da katıldı. Bulgaristan ile bu ittifak savaşa girince, durumdan faydalanmak isteyen Osmanlı Devleti de Bulgar işgalindeki toprakları geri almak için harekete geçti. Kırklareli ve Edirne kurtarıldı. II. Balkan Savaşı, tarafların imzaladığı Bükreş Antlaşması ile sona erdi (1913). Bulgaristan ile imzalanan İstanbul Antlaşması ile Meriç nehri iki ülke arasında sınır oldu. Bulgaristan’daki Türklerin hakları belirlendi (29 Eylül 1913). Yunanistan ile imzalanan Atina Antlaşması ile Girit’in Yunanistan’a bırakılması kabul edildi (14 Kasım 1913). Büyük devletler bu anlaşmalardan sonra Çanakkale Boğazı yakınlarındaki Bozcaada ve İmroz’u Osmanlılara geri verdiler. Balkan Savaşları, Balkanlardaki Türk varlığının büyük bir kıyıma uğramasına sebep olmuştur. Yüz binlerce Türk savaşlar sırasında ve sonrasında aç ve yokluk içinde buradan göç etmek zorunda kalmıştır.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı

Devleti’nin Yıkılışı

Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın öldürülmesi ile (21 Haziran 1913), İttihat ve Terakki Fırkası, hükûmetin idaresini tamamen ellerine geçirmişti. Enver, Talat ve Cemal Paşalar, Osmanlı Devleti’nin iç ve dış politikasını belirlemede en etkili nazırlardı. Balkan savaşlarından sonra, ordu ve donanmayı güçlendirmek isteyen hükûmet, Avrupa devletlerinden mühendisler ve askerî uzmanlar getirtmekteydi. Osmanlı Devleti, dış siyasetini de, dengeleri gözeterek yeniden belirlemek ihtiyacını hissetmekteydi.

I. Dünya Harbinin Sebepleri

20.yüzyıla girdiğimiz yıllarda A.B.D, İngiltere, Almanya, Fransa, İtalya, Rusya, Osmanlı Devleti, Avusturya-Macaristan, Çin ve Japonya dünyanın büyük devletleri arasında yer alıyordu. Amerika Birleşik Devletleri sanayide çok ileri gitmiş yeni bir dünya devletiydi. İngiltere, geniş bir sömürge imparatorluğuna ve deniz harp filosuna sahip güçlü bir devletti. Fransa da büyük sömürgelere sahipti. Almanya, hızla sanayileşmesini bitirmiş, büyük ve güçlü kara ordusunu kurmuştu. İtalya ile birlikte dünya bölüşümünden pay almak istemekteydi. Ayrıca, hızla gelişen sanayisi için hammadde ve pazar aramaktaydı. Avusturya, Almanya ile birlikte hareket etmekte, Rusya’nın Balkanlardaki nüfusunu kırmaya çalışmaktaydı. Rusya, Slav birliği ve sıcak denizlere inmek amacındaydı. Rusya doğuda Japonya tarafından durdurulmuştu. Çin, Japonya’nın baskısı altındaydı. Bunlar arasında İngiltere ve Almanya, lider devletler rolünde olup birbiriyle şiddetle rekabet halindeydi.

Avrupa, bu siyasi duruma göre ikiye ayrıldı. Üçlü İttifak (Almanya, Avusturya, İtalya) ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya). İki tarafta hızla silahlanmaya başladı. Her devletin kendine göre, savaşa girmek için sebebi bulunmaktaydı. Ancak, bütün devletler sömürgeci amaçlarını gerçekleştirmek için savaş istiyordu. Avusturya-Macaristan Veliahtı Ferdinand’ın, Sırbistan ziyareti esnasında bir Sırp tarafından öldürülmesi (28 Haziran 1914), bu iki cepheyi sıcak savaşa sokmaya yetti.

Daha sonra Romanya, Japonya ve ABD İtilaf Devletleri, Bulgaristan ve Osmanlı Devleti ise İttifak devletleri safında bu savaşa girdiler.

Osmanlı Devleti savaştan önce İngiltere ve Fransa’ya yakın bir politika izlemek istedi. Ancak hem hükûmet ve halk içerisindeki tepkiler hem de İtilaf Devletleri’nin buna sıcak bakmaması, Osmanlıları Almanya’ya yanaştırmaktaydı. Özellikle Enver ve Talat Paşalar, Osmanlı Devleti’nin yeniden silkinmesi ve kaybettikleri toprakları kazanabilmesi için Almanya’nın yanında yer almayı uygun buluyorlardı. Hükûmet başlangıçta tarafsız kalmayı tercih etmişti. Almanların II. Abdülhamit devrinden itibaren Osmanlı Devleti’nin yenileşme çabalarına katkıda bulunması ve bu maksatla gönderdikleri askerî ve sivil uzmanların varlığı, İtilaf Devletleri’nin, Osmanlı Devleti’nin tarafsız kalamayacağı şüphesini artırıyordu. Bu tutum, dolayısıyla Almanya yanlılarının tezini kuvvetlendirmekteydi. Enver ve Talat Paşa’nın öncülük ettiği bu grup, Almanların yanında savaşa girmekle, Kafkaslar, Balkanlar ve Ege’de kaybedilen toprakların geri alınabileceği ve Osmanlı Devleti’ni nefes alamaz hâle getiren kapitülâsyonlar ve düyun-ı umumîden kurtulunabileceğini öne sürmekteydiler. Nitekim Almanya’ya ait Goben ve Breslav zırhlılarının Türk bayrağı çekilerek, Rus limanlarını bombalaması, Osmanlı Devleti’nin Almanya safında savaşa girmesine vesile olacaktır (1 Kasım 1914).

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’nda tam yedi cephede mücadele etti; Kafkasya, Kanal, Hicaz ve Yemen, Irak, Suriye ve Filistin, Galiçya ve Çanakkale. Bütün cephelerde Osmanlı askerleri büyük bir kahramanlık örneği gösterdiler. Ancak, yedi cephede birden savaşı sürdürmek, zor şartlar içerisinde bulunan Osmanlı Devleti için çok güçtü. Enver Paşa’nın kumanda ettiği Kafkas Cephesi’nde Osmanlılar büyük zayiat verdiler. Doğu Anadolu ve Trabzon düştü. Kanal (Süveyş) cephesinde ise Cemal Paşa, Fransız ve İngilizlere başarıyla direndi. Hicaz ve Yemen’deki Osmanlı birlikleri, destek görmemelerine rağmen, kutsal yerleri korumak uğruna, harbin sonuna kadar Şerif Hüseyin ve İngilizlere karşı koydular. Basra’ya çıkan İngilizler Kuttü’l-Amare’de büyük bir bozguna uğradılar. Komutanları General Townshend esir edildi (29 Nisan 1916). Ancak, 1918′de yeni birliklerle saldıran İngilizler, ihanet eden Arap kabilelerinin de yardımıyla Basra’da olduğu gibi, Suriye’de de saldırılarını artırdılar. M. Kemal, Halep’te bir savunma hattı oluşturdu. Galiçya, Makedonya ve Romanya’da Osmanlı birlikleri, Avusturya ve Bulgaristan’a yardımcı olmak için büyük bir özveriyle savaştılar. Türkler, en büyük direnmeyi Çanakkale’de gösterdiler. İtilaf Devletleri 19 Şubat 1915′den itibaren muazzam bir donanma ve yüz binlerce askerle saldırıya geçtiler. 18 Mart’ta İtilaf donanmasına ait pek çok gemi batırıldı. Ardından Gelibolu Yarımadası’ndaki Settü’l-Bahir ve Arıburnu’na asker çıkararak, karadan da saldırıya geçtiler. Anzak ve Hint birliklerinin de katıldığı kara savaşları, tam bir ölüm kalım savaşı oldu. M. Kemal’in de büyük bir askerî deha olarak ortaya çıktığı bu savunma karşısında İtilaf Devletleri geri çekilmek zorunda kaldı.

Bütün dünyaya öğretilen “Çanakkale Geçilmez” sözü, 250 bin Türk evlâdının şehit kanıyla yazılan bir büyük destan oldu. İtilaf Devletlerinin Çanakkale bozgunu, Rusya’nın yardım alma ümitlerini suya düşürmüş ve bunun neticesinde gerçekleşen Bolşevik İhtilâli, Çarlık Rusyası’nın sonu olmuştur. Rusya’nın savaştan çekilmesi üzerine 7 Aralık 1917′de imzalanan anlaşmayla Doğu cephesinde Türk-Rus Savaşı sona ermiştir.

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nda yedi düvele karşı muhteşem bir mücadele sergilemiştir. Ancak 29 Eylül 1918′de Bulgaristan’ın teslim olması Osmanlılar ile Almanya arasındaki irtibatın kesilmesine yol açmıştır. Müttefiklerinin savaştan yenik ayrılmasıyla birlikte Osmanlılar da ateşkes anlaşmasını imzalamak durumunda kalmışlardır. İttihat ve Terakki Fırkası’nın hükûmetten çekilmesinin ardından kurulan Ahmet İzzet Paşa başkanlığındaki hükûmet, Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki bir heyeti Limni’nin Mondros limanına göndermiş ve Mondros Ateşkes Anlaşması’nın imzalanmasıyla (30 Ekim 1918), Osmanlılar resmen savaştan çekilmişlerdir. Ateşkes anlaşmasıyla İtilaf Devletleri, Osmanlı ülkesini işgal etme hakkını elde etmişlerdir. Bu durum, Osmanlı Devleti’nin fiilen paylaşılması demekti.

Nitekim İngiliz, Fransız, İtalyan birlikleri bu anlaşmaya dayanarak Anadolu’da işgallere başlamışlar, Asırlarca Osmanlının hâkimiyetinde yaşayan Yunanlılar da, ağabeylerinin müsaadesiyle İzmir’e asker çıkarmışlardır (15 Mayıs 1919). İşgaller, Anadolu Türk’ünde büyük bir infial yaratmış ve 19 Mayıs 1919′da Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkmasıyla, düşmana karşı “Milli Mücadele” başlamıştır. İtilaf Devletlerinin Sevr Anlaşması’nı İstanbul hükümetine imzalatması (10 Ağustos 1920), Milli Mücadele’nin güçlenmesinden endişe eden düşmanların bir an önce Türk millî varlığını ortadan kaldırmayı amaçlamalarından başka bir şey değildi. Fakat bu anlaşma hükümleri hiçbir zaman uygulanamadı. Ankara’da açılan Milli Meclis’in iradesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının büyük ve onurlu mücadelesi bu oyunları bozdu. İstiklâl Harbi’nin kazanılmasıyla Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulmuş oldu. Yeni Türk devleti “Millî Hâkimiyet” ilkesinin tabii bir neticesi olarak 1 Kasım 1922′de saltanatı kaldırdı. Dolayısıyla bu tarih 622 yıl devam eden Osmanlı Devleti’nin de resmen sonu oluyordu.

GİRİŞ

Ünlü İslam düşünürü olan İbn-İ Haldun Mukaddime adlı eserinde “ Devletler de insan gibidir. Doğar, büyür ve ölürler. Bu kaderdir. Ancak mühim olan, ibret ve hikmetleri kavramak ve gerekli dersleri almaktır.” demiştir. Tarih boyunca hemen hemen tüm devletler bu kaderi paylaşmışlardır. Türk milleti de tarihin değişik evrelerinde birçok farklı devlet kurmuş bu sayede sağlam bir devlet geleneğine sahip olmuş, tarih sahnesinden silinmeyerek en büyük medeniyetlerden biri olarak varlığını devam ettirmiştir. Yani devletler fiiliyatta tarih sahnesinden çekilirler fakat bıraktıkları devlet geleneği ve medeniyet yapısı itibariyle kendinden sonraki devletler ve toplumlar üzerinde etkilerini devam ettirirler. Yeni kurulan devletler kendinden önce kurulmuş olan devletin mirası üzerine kurulmuştur.

Osmanlı Devleti tarihsel süreçte incelendiğinde İbn-i Haldun’un yapmış olduğu tarife uymaktadır. Osmanlı devleti bir beylik olarak kurulmuş, sağlam devlet geleneği ve sistemi sayesinde hızla ilerlemiş ve bir imparatorluk haline gelmiştir. Bu büyüme beraberinde çözülmeyi de getirmiştir. Devlet sistemi zamanla toplumun ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelmiş ve çöküş başlamıştır. Osmanlı Devleti tarih sahnesinden silinmeye çalışılmış ancak bu başarılamamıştır. Osmanlı devleti sahip olduğu medeniyet ile bugünde ayaktadır.

Tarih bir milletin hafızasıdır. Bu manada geçmişi iyi bilmek bugünü iyi yönetebilmektir. Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin gelecekte var olabilmesi, etkili bir siyaset güdebilmesi için Osmanlı Devletinin yıkılma sürecini hazırlayan zaaflarını iyi tetkik ederek önlem alması ve aynı hatalara düşmemesi gerekmektedir. Bu bağlamda Osmanlıyı zayıflatan hadiselerin bilinmesi, üzerinde durulması çok yararlı olacaktır.

KARLOFÇA ANTLAŞMASI (1699)

Köprülü döneminde elde edilen askeri başarıları vermiş olduğu haz ile Kara Mustafa Paşa komutasındaki Türk ordusu Avrupa’da yeni fetih girişimlerine başladı. Herkes tarafından beklenen bu sefer, 1683 Nisan’ında başladı. Padişah Belgrat’ta odu gerisinde kaldı, zira bu son yüz yıllarda bir gelenek halini almış ve padişah ordusuyla sefere çıkmayıp cephe gerisinde kalır olmuştu. Bu durumda Avrupa’da fetih peşinde koşacak oldukça büyük Türk ordusu vezir Kara Mustafa Paşa’nın kontrolüne bırakılmış oldu. Kara Mustafa Paşa böyle büyük bir ordu toplanmışken ikinci kez Viyana üzerine yürünmesini daha uygun görmüştür.

Osmanlının II. Viyana seferinden hemen önce Osmanlıya karşı Avrupa da destek arayan Venedik, tüm Avrupa da “Osmanlıyı Avrupa’dan atmak” fikrini yayıyordu. Bununla beraber Papa’nın da sefer öncesi girişimleri başarıya ulaşmış ve Osmanlıya karşı Avrupa-Hıristiyan birliği böylece oluşturulmuştu. Son yıllarda Osmanlıya karşı ağır yenilgiler alan Venedik, Polonya ve Rusya’nın da savaşa girmesiyle Osmanlı dört cephede savaşmak zorunda kaldı.

1683 tarihinde Viyana’nın ikinci defa kuşatılıp mağlup olmamızla başlayan savaşlar, 16 sene boyunca devam etmiş ve yapılan maddi ve manevi fedakârlıklara rağmen, Kırım’dan Dalmaçya sahillerine kadar uzanan çok geniş cephede (mukaddes İttifak’a dâhil) müttefiklere, Venediklere, Avusturya’ya, Lehistan’a ve Rusya yeniliyorduk. Savaşa devem etmekle yeni ve daha büyük zararlara uğranılacağı anlaşılıyordu. Bunu sezen Sadrazam Amcazade Hüseyin Paşa, Padişah II. Mustafa’ barış yapılması konusunda tavsiyede bulunmuş ve kaybedilecek yerleri daha sonra bu devletlere tek tek savaş ilan etmek yoluyla alabileceklerini söylemiştir. Padişah da bu fikri kabul etmiş ve düşmanlar ile “Karlofça Muahedesi” imzalamıştır. Bu antlaşma ile:

1 – “Küçük Eflak” da denilen Banat Eyaleti müstesna, Erdel (Transilvanya) dâhil bütün Macaristan’ı Avusturya’ya verdik. Hudut Sava ve Tisa nehirden geçiyordu.

2 – Lehistan’a, Podolya ve Ukrayna’yı verdik.

3 – Rusya’ya Azak Kalesini verdik.

4 – Venedik’e Dalmaçya sahilleri ile birlikte tekmil Mora Yarımadası’nı verdik.

5 – Tebaamız olan ortodoksların mezhep hürriyetlerin temin edilecekti.

6 – Devletlerin Babıâli’ye verdikleri vergiler bundan böyle alınmayacaktı.

Karlofça Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nu ilk defa parçalayan bir muahede olması bakımından önemlidir. Bu muahede ile Osmanlı İmparatorluğunun zaafları açık bir şekilde anlaşılmaya başlanmış ve bundan sonra bu zaafların giderilmesi hususunda çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. 1699 yılından sonra girilen muharebelerde Türk Orduları, Avrupa karşısında başarı sağlayamamış, Karlofça Antlaşmasıyla verilen yerler geri alınamadığı gibi bugünkü milli sınırlarımıza kadar olan topraklar kaybedilmiştir.

Karlofça Atlaşmasıyla kaybedilen yerleri geri alma siyasetine devam edildi. 1711 yılının baharında 100 kişilk Osmanlı Ordusu ve 40 bin kişilik Kırım ordusuyla Rusya’nın üzerine gidildi. Bu savaşta ablukaya alınan Rus ordusu’nu tamamen imha etmek fırsatı ele geçmişken, Osmanlı Sadrazamı, barış temennisiyle huzuruna gelen Rus elçileri kovmuş fakat ikinci kez gelen Rus elçilerinin Sadrazama sundukları Petro’ya ait mektupta dile getirilen isteklerin, divana sunulması sonucu barış kabul edilmiştir. 21 Temmuz 1711’de imza edilen Prut Anlaşmasıyla:

1- Ruslar Azak kalesini silah, cephane ve tahkimatı ile iade ediyorlar.

2- Hududunuzdaki inşa ettikleri birkaç kaleyi yıkacaklarını vaat ediyorlar.

3- Kırım’ın ve Lehistan’ın dâhili işlerine karışmayacaklarını vaat ediyorlar.

4- Şarl’ın İsveç’e dönmesine mani olmayacaklarını vadediyorlar.

5- İstanbul’da Rus elçisi bulundurmayacaklarına söz veriyorlardı.

Baltacı Mehmet Paşa savaş alanında galip gelmiş fakat diplomaside yenilmişti. Mehmet Paşa, ileriyi görebilen, yarını iyi mütalaa edebilen bir şahsiyet değildi. O, o gün Osmanlı Devletinin halletmek istediği meseleler üzerinde durmuş ve bunu da maddi ve manevi masraflara girmeden muahede ile temin etmişti. Fazlasını, ne düşünebilmiş ne de lüzumlu görmüştür. Savaş meydanından galip çıktığımız bu tarihi olaya ilgili olarak çeşitli görüşler mevcuttur: Mehmet Paşa, Rus kuvvetlerini kuşatmıştır. Fakat müteaddit defalar taarruz emri verdi ise de, zaten şirazesi bozulmuş olan Yeniçeriler emre itaat dip taarruz etmediler. Biraz daha beklenirde, Ruslar ordumuzun bu halini öğrenir, bir huruç hareketine girişirler, 60.000 kişilik kuvvetleriyle 140.000 kişimizi mağlup ve perişan ederlerse, âleme rezil olurduk. Onun için böyle muahede imzalanmıştır diyenler vardır. Hâlbuki yeni tetkikler böyle itaatsizlikten bahsetmezler ve “Böyle bir muahedenin imzalanmasında ahlaksız devlet ricalinin mühim tesiri olmuştur. Ruslar rüşvetle onları kandırmışlar, muahedeyi imzalatmışlardır” derler. Üçüncü olarak Katerina, Paşayı kandırmıştır, diyenler de vardır.

Ruslarla yapılan anlaşmanın şartları incelendiğinde vaatlerle dolu olduğu görülür. Rusların vaatleri yerine getirip getirmeyeceği meçhuldür. Bu konu bir tek Devlet Giray’ın aklınla gelmiştir ve onun uyarıları da dikkate alınmamıştır. Oysa Padişah, Sadrazam Mehmet Paşaya sefere çıkarken “ Tatar emrine amel eyle” diye öğüt vermiştir. Fakat padişahın bu öğüdü dinlenmemiş, Devlet Giray’ın uyarıları dikkate alınmamıştır.

Bu savaş sonunda Rusya’ya ağır bir darbe indirip daha sonra Osmanlıya sorun çıkarması önlenebilecekken çok hafif şartlarla anlaşma imzalanmıştır. 1711 Prut Antlaşması zafer kazanışmış edalarıyla kutlanmıştır. Sadrazam, III Ahmet tarafından tebrik edilmiş, ancak ilerleyen zamanda antlaşmanın başarısızlık olduğu kanaatine varılmış ve Baltacı Mehmet Paşa görevinden azledilmiştir.

Prut Antlaşmasının zamanla hatalı yanlarının fark edilmesine rağmen, 1699 yılında kaybedilen yerleri geri alma siyaseti gereğince Anzak kalesinin geri alınmış olması Osmanlı İmparatorluğuna cesaret vermiştir. Baltacı Mehmet Paşanın azledilmesinden sonra bu geri alma siyasetini Baltacı’dan sonra üçüncü sadrazam olan Damat yahut Çorlulu Ali Paşa başarmak istiyordu. Venediklilerin, asi Karadağlılara yardım etmeleri, mülteci Karadağlıları, himaye edip, istenildiği halde vermemeleri, Akdeniz’deki korsan gemilerin ticaret gemilerimize rahat vermedikleri ve nihayet Venedik idaresinden memnun olmayan, Mora Rumlarının bizden yardım istemeleri, Venedik ile bir muharebe yapılması için kâfi sebep addedildi. 1714′te Venedik’e harp ilan edildi. Sadrazam kuvvetlice bir ordu ile karadan, Kaptan-ı Derya Canım Hoca Mehmet Paşa da denizden gelerek Mora havalisinde Venedikliler ile muharebeye başladılar. Venediklilerin tamamen Mora’dan kovulması için üç ay kâfi geldi. Avusturya bunun üzerine Osmanlı imparatorluğuna bir nota göndererek ciddi bir sebep yok iken Venediklere savaş açarak Karlofça Antlaşmasını bozdunuz diyerek Venediklilerin zararlarının tazmin edilmesini aksi takdirde Osmanlı imparatorluğu ile sulh içerisinde olmayacaklarını bildirdi.

Bunun üzerine kazandığı zaferden feyiz alan Sadrazam Ali Paşa Avusturya ya savaş ilan ederek Belgrat’a kadar geldi. Petervaradin de başlayan sert çarpışmalarda sadrazamın şehit düşmesiyle ordumuz başsız kaldı ve geri çekilmeye başladı. Ordumuzu takip eden Avusturya prensi Ojen, Banat ve Belgrat’ı ele geçirdi. İngiltere ve Felemenklerin aracılığıyla iki devlet arasında Pasarofça Antlaşması imzalandı: Buna göre:

1- Banat, Küçük Eflak, Belgrat dâhil Şimali Sırbistan’ı ele geçiren Avusturya’ya terk ediyorduk. Böylece Şimali Sırbistan’ı ele geçiren Avusturya, Bosna-Hersek üzerinden Adriyatik’e, Eflak üzerinden Karadeniz’e çıkmaya hazırlanmış, Osmanlıları Balkanlardan terk etmek için de Belgrat’ta pusuya yatmış oluyordu.

2- Venediklilerden Ati, Mora ve bazı yerleri alıyor, Arnavutluk ve Bosna-Hersek sahilinden bazı yerleri terk ediyorduk.

3- İşbu muahede 24 sene yürürlükte kalacaktı.

Bu Antlaşma ile gerçi Mora ele geçirilmişti. Fakat şimalde Avusturya’ya terk edilen araziler hem daha genişti, hem de Balkanların ehemmiyeti bakımından daha mühimdi. Bu itibarla artık istirdat siyasetinden vazgeçilmiş, mevcudun muhafazasına çalışılmıştır.

Artık balkanlarda etkili bir konuma gelen Avusturya’nın bundan sonraki hedefi Osmanlıyı Balkanlardan atmak olacaktı. Aynı şeyleri Rusya da düşünmekteydi. Aynı ülkeleri ele geçirmek isteyen Avusturya ve Rusya’nın zaman zaman karşı cephelerde olması Osmanlının balkanlardan tasfiyesini geciktirmiştir.

LALE DEVRİ ( 1718–1730)

1718–1730 seneleri arasındaki devir, tarihimizde “Lale Devri” olarak isim alır. Ömrü kısa, zevki derin olan bu devri, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa yaratmıştır. İbrahim paşa umumiyetle kuvvetli devletlere karşı dostane, zayıf devletlere karşı ise düşmanca bir harici siyaset takip etmiştir. Fazla bir tahsili olmamakla beraber adam yetiştirmeye, memleketi imara, memlekete yeni bir fikrin ve telakinin girmesine çalışmıştır.

Bu devirde yeni ve görkemli saraylar yaptırılmış, herkes zevk ve sefa ile günlerini geçirir olmuştu. “Lale Devri”nin bu eğlence, sefahat tarafı bir yana, o vakte kadar cemiyetimizde mevcut olmayan bir takım yeniliklerin yapıldığı görülür. Bunlardan biri ve belki de birincisi, matbaanın açılmasıdır. Avrupa’da matbaa açılalı 270–300 sene olduğu halde, bizde matbaanın kıymet ve ehemmiyeti anlaşılmamıştı. Onun için de Lale Devrine kadar bir matbaanın kurulmasına kimse çalışmamıştı. Gerçi çok önceden beri Rumların kendi lisanın da eserler bastıkları matbaalar mevcuttu.

1717′de Fransa’ya elçi olarak gönderilen Yirmi Sekiz Çelebi Mehmed Efendi, beraberinde oğlu Said Efendi’yi Paris’e götürmüştü. Orada matbaacılıktan anlayan İbrahim müteferrika ile görüştü. Said Efendi, Bir taraftan İbrahim Müteferrika’yı bir matbaa açmak için teşvik ederken, bir taraftan da Sadrazam İbrahim Paşa ile görüşerek, ona matbaanın önemini, bir matbaa açılırsa memleket irfanına yapılacak büyük hizmeti anlattı. Sadrazam paşa, matbaanın ehemmiyetini takdir ederek açılmasına müsaade etti. Hatta bir miktar da para vererek açmak isteyenlere yardım etti. Öbür taraftan Şeyhülislam Abdullah Efendi’ye müracaat edilerek, ondan “Matbaa-i ceditte dini kitaplar değil, ancak lugat, mantık, tarih, coğrafya, hey’et ve hikmet gibi ulum-ı akliyeye ait kitaplar tab olunabilecektir” mealinde bir fetva alındı. Bunun üzerine ilk matbaayı İbrahim Müteferrika, önce Sultan Selim’de sonra Üsküdar’da “Dar-üt Tabaa-t’ül-amire” ismi ile açtı. O zamandan beri memleketimizde matbaa vardır. Şüphesiz, o zamana kadar memlekete böyle bir şey olmadığı için bunu memlekette sokup yaşatanları hayırla yâd etmek lazımdır.

Patrona Halil isyanı

Patrona Halil isyanına bir halk hareketidir, bu isyana katılanlar esnaf ve avam sınıfıdır diyenler vardır fakat meydana gelen hadisenin boyutları farklıdır. Daha önce vuku bulan Yeniçeri ayaklanmalarından farksızdır. Bu isyanı diğerlerinden ayırmak icap ederse, asi liderlerinin birçoğu Arnavut olduğundan Patrona Halil yahut Arnavut İsyanı demek mümkündür.

İran 18. yüzyıl başlarından beri karışıklık içerisindeydi. Şah Abbas döneminde sağlamlaştırılan merkezi yönetim aradan geçen zaman içerisinde etkisini yitirdi ve Safevi ülkesinde İsfahan’ın buyruğunu dinlemeyenler duruma hâkim olmaya başlamışlardı. Şah Hüseyin ‘in oğlu Tahmasp ile Mahmut han ülke yönetimini ele geçirmek için kıyasıya bir mücadelenin içine girdikleri sırada Rusya ve Osmanlı Devleti, bu karışıklıktan faydalanmak için fırsat kollamaya başlamışlar ve birbirlerin kazançlarını sınırlandırmak içinde uyanık davranma çabaları gütmeye başlamışlardır. Şah Tahmasp iktidar olabilmek için Rusya’dan yardım istemiş ve bu yardım karşılığında hazar denizi kıyılarını Rusya ya vermeyi de kabul etmişti. Bu durum Rusya ile Osmanlı çıkarlarını çatıştırmıştır. Osmanlı devleti 1725 yılında Rusya’nın ilerlemesini kabul etmek zorunda kalmıştır. Bunun yanında Osmanlı Devleti, Kafkasya’da Azerbaycan’da ve batı İran da girdiği savaştan önemli kazançlarla ayrıldı. İran’daki iç dengelerin yeniden değişmesi sonucunda Safevi direnişi ile karşılaşan Osmanlı Eşref han’da kopardığı topraklardan geri çekilmek zorunda kaldı. Daha sonra Tahmasp İran’ın bütün kayıplarını geri almak için 1730 yılında büyük bir doğu seferine karar verdi.

1725 yılında Rusya’ya verilen ödünler ve İran askerleri karşısında yaşanan geri çekilmeler sonucunda Tebriz’in düşmesi Osmanlı payitahtında zaten önceden beridir var olan huzursuzluğu artırdı. Lale Devri’nin zevk ve israfıyla suçlanan yöneticilere karşı sert bir hava oluştu. Bir kısım yeniçerinin başlattığı ayaklanma kısa sürede büyüdü. Hareket ilk önce vezir-i azam İbrahim paşaya yöneldi. Veziri azam idam edildi fakat isyan yatışmadı. Bunun üzerine III. Ahmet tahtını yeğeni Şehzade Mahmut’a bırakarak köşesine çekildi. Eski yönetimin simgesi olan III. Ahmet saltanatında saraylar ve konaklarla donatılmış Sadabad, Lale devrinin izi kalmasın diye yerle bir edilmiştir. Asilerin başı Patrona Halil ve diğer elebaşları isyan başarılı olsa bile yeni padişahın kendilerini er ya da geç idam ettireceğinden korkuyorlardı. Bu maksatla güçlerini devam ettirebilmek için devletin önemli kademelerine kendi yandaşlarını getirebilmek için uğraşıyorlardı. Ancak yeni yöneticilerinde padişahın yanında yer alması sonucu I Mahmut’un tahta çıkmasından iki ay sonra, Patrona Halil ve isyanın elebaşları idam edildiler ve isyan bu şekilde son bulmuş oldu.

İstanbul’daki saltanat değişiminden sonra İran ile olan savaş tekrar ele alındı. Osmanlı Devletiyle İran arasında meydana gelen savaşlar aralıklarla tam 24 yıl sürdü. 1746 yılında taraflar 17. yüzyıl da oluşturulmuş sınırlara geri çekildiler. Sonuçta Kanunu Sultan Süleyman döneminde oluşan denge değişmedi.

I. MAHMUT DÖNEMİ (1730–1754)

I. Mahmut tahta çıktığında, yönetime Patrona Halil ve etrafındakiler hâkimdi. Bu zorbaların yaptıkları artık halkı iyiden iyiye huzursuz etmeye başlamıştı. Bunun üzerine I Mahmut bu zorbaları halletmenin yollarını aramaya başladı. Padişah bu zorbaların yaptıklarına bir müddet göz yummak zorunda kaldı. Bu arada şüphelenmesinler diye asilere “siz bana tahtı temin edensiz. Velinimetimsiniz. Elbette her arzunuz yerini bulmalı.” Şeklinde konuşuyordu. Padişah ve Sadrazam asileri ortadan kaldırmak için bir plan yaptılar. O sırada sürmekte olan Iran savaşıyla ilgili karar alınması için bir divan toplanmasına karar verdiler. Bu divana Patrona Halil ve yandaşları da katılacak ve burada idam edileceklerdi. Nihayet divan 25 Ekim 1730 yılında toplandı. Patrona Halil tarafından azledilen Çorbacı Halil, beraberindeki güçlü kuvvetli 17 adamıyla Revan odasına saklandılar. Toplantı bittikten sonra herkes sırayla Revan odasına girdi ve burada padişah beklenilmeye başlandı. Kırım han’ın bir emriyle asilerin defteri burada dürüldü. Naaşları At Meydanında sallandırıldı. Patrona Halil ‘in yandaşlarından Kutsizade planı öğrenmiş ve Patrona Halil’e divana gitmemesi yönünde bir tezkere göndermiştir. Divan kapısında eline geçen tezkereyi okumadan cebine koyan Patrona Halil ölümden kaçamamıştır.

Ruslarla 1711 yılında yapılan Prut Antlaşmasından sonra Osmanlılarla kolay başa çıkabileceğini düşünen Rusya, ilk önce Fransa ile ittifak kurarak Osmanlıyı yalnız bırakmanın yollarını aradı. Ancak bu ittifakı gerçekleştirmede muvaffak olamadı. Bunun üzerine Avusturya ile ittifak kurma yoluna gitti. 1726′da başlayan Rusya-Avusturya ittifakı, mukaddes ittifakı teyit eder mahiyette idi. Rus-Avusturya ittifakı Lehistan’ın taksim edilmesine, Osmanlı İmparatorluğu’nun bir hayli arazi kaybederek küçülmesine sebep oldu. Lehistan’ı hâkimiyetine alan Rusya sıranın Osmanlıya geldiğini düşünerekten savaş çıkarmak için bahaneler aramaya başladı. O sıralarda Osmanlı ve İran arasındaki savaşlar devam etmekteydi. Osmanlı Kırım hanından bu savaşlar için yardım istemiş, Kırım hanı Kaplan Giray da yardım için yola çıkmıştı. İran’a ulaşmak için Kabartay bölgesinden geçmekte olan Giray’ını ordularına Ruslar müdahale ettiler. Buraların kendi toprakları olduğunu ileri sürerek sözde topraklarını müdafaaya kalkıştılar ve Giray’ın ordularını mağlup ederek geçirtmediler. Rusya, Kabartay ihtilafını bahane ederek, güya kırılmış olan şeref ve haysiyetini telafi etmek maksadıyla, harp ilanına bile lüzum görmeden, Feld Mareşal Münih kumandasında üç koldan topraklarımıza taarruz etti. Avusturya elçisinin oyalama taktiği olarak bu olayın sulh ile çözülebileceğini bildirmesi üzerine Osmanlı orduları hazırlığa başlamadı ve sulh olacak günü beklemeye başladı. Bu arada Fransa, Osmanlıya Avusturya’nın sulh çabalarına güvenmemesini ve derhal taarruza kalkışılması gerektiği yönünde isteklerini bildirdi. Bunun üzerine Mehmet Paşa Tuna boylarına hareket ederek hem Fransa’nın telkinine olumlu cevap veriyor hem de sulh görüşmelerini devam ettiriyordu. Osmanlı Orduları sözde sulh anlaşmasının imzalanacağı yere geldiğinde artık Avusturya savaş hazırlıklarını tamamlamıştı. Avusturya elçi maskesini atarak Bosna ve Sırbistan’ın Avusturya ya verilmesi karşılığında sulh olabileceğini söyledi. Rusya ve Avusturya muharebe etmeden, gönlümüzü ederek, bir blöf ile alacakları yerleri bizden istiyorlar, en ağır şartlarını teklif ediyorlardı. Kabul edilmeyecek kadar ağır olan bu teklifleri elçilerimiz reddettiler. Bunun üzerine Avusturya da üç koldan topraklarımıza taarruz etti. Bunun üzerine Sadrazam Mehmet Paşa azil, kethüdası Osman Halise Efendi idam edildi. Sadrazamlığa Muhsinzade Abdullah Paşa tayin edildi. Osmanlı orduları Rusları mağlup ederek Kırımı düşman işgalinden kurtardılar. Balkanlarda ise Avusturya Kralı Ordularımız karşısında mağlup olarak Belgrat’ı Osmanlıya terk ederek yeni toprak kaybetmemek içinde Osmanlı ile Belgrat anlaşmasını imzaladı. Buna göre:

1 – Şimali Bosna’yı, Sırbistan’ı, Belgrat’ı Küçük Eflâk’ı Avusturyalılar bize iade ediyorlardı. Böylece “1718 Pasarofça Muahedesi” ile Tuna’nın cenubuna inen ve Balkanlar için tehlikeli bir hal alan Avusturyalılar, ismi geçen yerleri bize iade ederek Tuna’nın şimaline çekiliyorlar ve tehlikeleri bertaraf ediliyordu.

2 – Azak Kalesi, yine Ruslarda kalacaktı. Lakin kale tahkim edilmeyecek, bir ticaret limanı haline getirilecekti. Bir taraf bir mıntıka olacaktı.

3 – Tarafların hududunda Osmanlılar kale inşa edebilecek, Ruslar inşa edemeyeceklerdi.

4 – Ruslar, Azak ve Karadeniz’de hiç bir suretle gemi bulundurmayacaklardı. Rus tüccarları ecnebi gemi ile nakliyat yapabileceklerdi.

5 – Harbin zahiri sebebi olan Kabartay ülkesi müstakil olacaktı.

6 – Muahede 27 sene yürürlükte kalacaktı.

Bilhassa Rusya’nın bizim için çok karlı olan böyle bir muahedeyi 1739′da imza etmeye mecbur olmasının sebebini 1738′de siyasi müzakerelerine başlanmış ve 1740′da imza edilmiş olan “Osmanlı-İsviçre ittifakı”ndan çekinmiş olmasında aramak lazımdır. Nitekim böyle bir ittifak karşısında büsbütün yalnız kalmamak için, harp esnasında kendisinden ayrılarak bizimle muahede imzalayan Avusturya’ya darılmamış, hatta 1726 ittifakını tecdit etmiştir. Bu, karla imzaladığımız son barıştır. 1739 Belgrat Antlaşmasında arabuluculuk yaptığı ve bize karlı bir anlaşma imza ettirdiği için Fransa, 1740′da eski “kapitülasyonların” yenilenmesini istedi.

1535 tarihinde Kanuni’nin bir lütuf olarak Fransa’ya ihsan eylediği kapitülasyonlar, azanla sınırlarını genişleterek Osmanlı İmparatorluğu’nun çökmesini hazırlayan amillerden biri oldu.

ISLAHATLAR

I Mahmut tahta çıktığı zaman Şark’ta İran muharebeleri devam ediyordu. Bu muharebeler bazen galip, bazen mağlup olarak, Aralıklarla 1764 tarihine kadar devam etmiştir. Şarkta bu muharebeler devam ederken yukarda ana hatlarına temas ettiğimiz (1736–1739) Osmanlı Avusturya, Osmanlı Rus muharebeleri de başlamıştır. Demek ki Osmanlı Devleti mevzu bahis tarihlerde şarkta İranlılar, Şimalde Ruslar, Balkanlar’da Avusturyalılar ile uzun muharebeler etmişlerdir. Bütün bu muharebelerde evvelki senelere ve gelecek senelere kıyasla, bir başarı göre çarpmaktadır. Bunun sebebini sadece bir tesadüfe mi, yoksa başka bulunan ricalin, idaredeki maharetine mi atfetmelidir? Başarıların sebebini sadece tesadüflere atfetmek, padişahın ve devlet ricalinin kiyaset ve maharetlerini inkâr etmek, insafsızlık olur. Bir defa I. Mahmut her şeyden önce iyi bir padişahtı. Emrine amade olan hazineye el sürmemiştir. Selefleri gibi hazineyi har vurup harman savurmamıştır. Koskoca bir imparatorluğun padişahı olduğu halde boş kaldığı zamanlarda kuyumculuk yapar, bunları sattırır kendisinin ufak tefek ihtiyaçlarını karşılardı. Yine bir gün böyle çalışırken, vezirlerden biri: “Şevketlüm, milletin hazinesi sizin demektir. Niçin böyle çalışır üç-beş kuruş için kendinize zahmet edersiniz” dedikte, I. Mahmut “Devletin hazinesi benim değil, milletindir. Hazine, millet ihtiyacı için saklanır ve yeri gelince sarf edilir. Hazineye uzanan eller yanar. Saniyen insan olana, alın teri dökerek çalışıp kazandığı paranın zevki başkadır. Herkes alın teri ile kazansa hem paranın kıymetini bilir. Hem de millet zengin olur” demiştir. Gerçi, bir padişahın böyle çalışmasında ne olur, diye akla bir soru gelebilir. Lakin onunki, çalışmayan millet için bir nasihat ve yol göstermektedir.

Bununla beraber padişah sözün nasihatin ve tehdit ile devlet işlerinin düzelmeyeceğini biliyordu. Bunun için cemiyet içerisinde birtakım değişiklikler ve yenilikler yapmak istiyordu. Lakin kendisine bu konuda fikren yardım edecek kimse yoktu. Yeni okullar açmayı düşünüyordu. Ancak bu okullarda riyaziye hendese, teknik gibi bilgileri kim verecek ve okutacaktı? Kitap ve öğretmen lazımdı. Memlekette, koskoca imparatorluk dâhilinde garbın tarekkiyat ve fikriyatına malik hemen hemen kimse yoktu. Fakat o sıralarda Avrupa görmüş bir iki Türk ile bize iltica etmiş ve Müslümanlığı kabul etmiş olan bir kaç mülteci vardı. Bunların başında aslen Avusturyalı olup “1716–1718 Osmanlı-Avusturya muharebelerinde esir olduktan sonra Müslümanlığı kabul eden İbrahim Müteferrika ile aslen bir Fransız olan (Kont dö Bonneval) Humbaracı Ahmet Paşa vardı. Padişah, Müteferrika’yı huzuruna alarak İslam’ın mağlubiyetinin sebepleri nelerdir? Diye sordu. Müteferrika cevaben “Askerleriniz kendi zevkine düşmüş, coğrafya bilgisinden mahrum ve Avrupa’ da ki askeri gelişmelerden bihaberdirler. Oysa Türkler yeniliklere açık ve kavrayışlıdır” demiştir. Bunun üzerine I. Mahmut İslamiyet’i kabul edip “Ahmet Ağa” ismini alan Kont Dö Bonneval’e vezir rütbesi verdi. Bonneval, “Ahmet Paşa” oldu ve teşkili, düşünülen humbaracıların (Topçu) başı tayin edildi. Humbaracı Ahmet Paşa, 300 kişi ile işe başladı. Bunları Fransız, Prusya usulünce yetiştirdi. Onları Avrupa tarzında giydirdi. Avrupa tarzı silahlarla talime başladı. Onları bölük, tabur ve alaylara ayırdı. Manevra ve harp oyunları yaptırdı. Padişah tarafından Ahmet Paşa’ya ihtimam gösterilmesi, yeniden bazı Avrupalı ricalin İstanbul’a gelerek Osmanlı idaresinde vazife almalarına sebep oldu.

Humbaracı başı Ahmet Paşa’nın arzusu ve I. Mahmut’un muvaffakatı ile birazda Yeniçeri Ocağından ve onların gözünden uzak olmak üzere, Üsküdar’da Toptaşında 1734′de bir de “Humbarahane” ile “Hendesehane” açılmıştır. Ancak 1740 tarihine kadar faaliyette bulunabilecek, sonra Yeniçeriler duyunca mırın kırın edecek ve nihayet isyanlarına mani olmak için kapatılacak olan bu Humbara ve Hendesehane bizde ilk askeri mekteptir. Daha doğrusu şimdiki Topçu Atış Okulunun ilk nüvesidir. Sonra III. Mustafa zamanında Baron Dö Tot’un arzusu ile okul yeniden açıldı ve 1760′tan 1793′e kadar devam etti. 1793′te III. Selim Halıcıoğlu’ndaki kışlayı yaparak Humbarahane ve Hendesehane’yi buraya naklettirip ismini de “Mühendishane-i Berri-i Humayun” koydu.

I. Mahmut’un 1754 tarihinde ölümü üzerine tahta çıkan III. Osman (1754–1757), üç senelik saltanatı zamanında mühim bir hadise yoktur. Dâhilde ise devlet adamlarını dama taşı gibi oynamış, sık sık azl ve tayinler yapmıştır. Bu azl ve tayinler esnasında çok defa liyakat ve kabiliyetten, hüsnüniyet ve istikametten ziyade sadakat ve emin olunmak ön planda tutulmuştur. Dolayısıyla ehil ve namuslu adamlar uzaklaştırılarak, işten anlamaz, cahil ve beceriksiz adamlar iş başına getirilerek devlet nizamı bozulmuştur.

III. MUSTAFA DÖNEMİ (1757–1774)

Falcılara, müneccimlere, sihirbazlara inanırdı. Sarayını bu tip adamlar ile doldurmuştu. Onların sözleriyle hareket ederdi. Avrupa’daki terakkiyatı, kuralların kuvvetli ve ehil müneccimlere sahip olmalarında zannediyordu. Hatta bu merakını tatmin etmek için adamlarından birini II. Frederik’e gönderip ondan müneccimler istemiştir. Samimi, ancak pek sathi bir Müslüman olup Rus elçilerinin geçeceği yere muskalar gömdürterek medet beklemiştir.

Bir milleti zillete sevk eden birçok sebepler vardır. Milleti, millet yapan meziyet ve hasletler ortadan kalktıkça fertler ve dolayısıyla millet zelil olur. Her şeyden önce III. Mustafa’nın hüsnüniyet sahibi, millet ve memleketin refahını isteyen bir adam olduğu anlaşılıyor. Bütün cehline ve sathiliğine rağmen, onun ıslahat için say-ü gayret sarf ettiğini, milletin perişan haline kan ağladığını da kabul etmek icap eder. O, mekanizmanın bozukluğunu, genel olarak iş başında bulunanların ehliyetsizliklerini, Yeniçerilerin ıslahı kabul etmez, söz anlamaz bir halde olduklarını gördükçe;

“Yıkılıp durur bu cihan, sanma ki bizde düzele,

Çark-ı Devlet dönüverdi, kamu mübzele,

Şimdi ebvab-ı gezer, hep hazele,

İşimiz kaldı, hemen merhamet-i lemyezele.” Diyordu.

III. Mustafa zamanında, Koca Ragıp Paşa ile Baron Dö Tot’un ıslahat hareketlerine devam etmelerini sağlamak için Ragıp Paşayı sadrazamlıkta tuttu. Onları himaye ve onlara yardım etti. Dö Tot, 600 topçu neferi Kâğıthane’de yeni talim ve terbiye ve yeni silahlar ile işe başladı. Talimatname’yi kendisi yazdı. Bir taraftan yeni usul ile talimler devam ederken, bir taraftan da 1760′da Kâğıthane’de, Karaağaç’ta bir de Hendese ve Humbarahane açtılar. Önce 1736–1740 arasında, şimdi 1760′da yeniden açılan bu mektep, 1793 tarihinde Halıcıoğlu’na nakledilecek ve Mühendishane-i Berri-i Humayun ismini alacaktır. “Mühendishane” ıslah edilerek yeni tip toplar dökülmeye başlandı. Bu küçük faaliyetler ıslahat için atılmış ilk adımlar olması hasebiyle fikir ve tekâmül tarihimizde mühim yer işgal ederler. Küçümsememek lazımdır. Bunlar küçük olmakla beraber, cehlil zulmeti ortasında yakılmış birer ışıktır. Zamanla artacak, “Tanzimat” ve Meşrutiyetlerin kaynağı olacaktır.

Yine III. Mustafa zamanında XV’nci asırdan sonra ilk defa olmak üzere Avrupa’daki misali gibi yedi-sekiz yaşlarında bir çocuğun iç uzuvlarını gösterir balmumundan bir iskelet yapılmış, üzerinde tıp tedrisatına başlanmıştır.

1769–1774 SAVAŞI

I. Mustafa’nın ilk sadrazamı olan Koca Ragıp paşa, hariçte bir mesele çıkarmadan sulh içinde yaşamak azminde ve kararında idi. Osmanlı İmparatorluğu’nun dâhili vaziyetini oldukça iyi bilen Ragıp paşa sadrazamlık makamında kaldığı müddetçe sulhun devamını sağlamıştır.

1762′de Prusya kralı II. Frederik, karısı Madam Pampadur’un teşviklerine kanan XV. Lui’nin, Avusturya Kraliçesi Mari Terez’in, Çariçe Elizabet’in kendisine karşı birleşmeleri karşısında hariçten yardım istedi. Osmanlı devletinden yardım istedi. Toplanan divanda padişah ve ricalin çoğu ittifak yapılmasına ve Frederik’e yardım edilmesine taraftar oldularsa da padişah mağrur bir eda ile yüksekten atarak: “Lala, ne tereddüt edersiz? Eğer para lazımsa Edirnekapı’dan Rusçuk’a dek altın döşeteyim” dedi. Bunun üzerine Koca Ragıp Paşa; Şevketlüm, Osmanlı Devleti bir harp aslanıdır. Yıllarca dünyayı titretti. Şimdi tırnakları kırıktır. Pençeleri kuvvetten düşmüştür. Onu yine saldırmaya kışkırtırsak zaafını açığa vurmuş oluruz. Ondan duyulan korku da ortadan kalkar. Bırakınız ihtiyar aslan dinlensin. Para işine gelince, bilmez misiniz, hazinede para yok…” dedi. Böylece 1762′de harbi önledi. Lakin altı sene sonra, yani 1768′de harbi önlemek mümkün olmadı.

1738 yılında Ruslar tarafından Krallığa getirilen II. Ogüst, 1764′de ölmüştü. Bunun üzerine Ruslar silah zoruyla kendi yandaşlarından olan birisini Lehistan krallığına getirmek için girişimlere başladılar. Rusların, Stanislas Paniatovski’yi Leh tahtına çıkarmaları, Lehistan’da karışıklığa sebep oldu. Lehistan’ da ki milliyetçilerin çıkardıkları bu isyanı ikinci defa Varşova’ya giren Rus ordusu düzeltti. Rus askerlerinden kaçarak Osmanlı hududlarına sığınan leh vatanseverlerin ardından gelen Rus orduları sınırda kıyım yaptılar. Köyleri talan edip masum insanları öldürdüler. Bunun üzerine o zamana kadar İstanbul’da esen sulh havası birdenbire değişti. Şiddetle harp taraftarı olan, fakat coğrafya ve askeri bilgiden mahrum olan Mehmet Emin paşa, sadrazamlığa getirildi. Ruslar üç koldan Balkanlar’a Kırım’a, Kafkaslara taarruz etmişlerdi. 45 günde Edirne’den Rusçuk’a gelen sadrazam paşa, burada akdettiği bir divanda “benim muharebe ile ülfetim yoktur. Din-ü devlet için hangi taraf iyi ise öyle idelüm…” dedi. Azıları muhasara halinde olan Hotin kalesini kurtaralım, bazıları hele Tuna şimaline geçip hadiselere intizar edelim, dedi. Sonunda Hotin üzerine hareket edildi. Bu olayın ardından Sadrazam Mehmet emin paşa görevinden azledildi ve yerine Ali Paşa getirildi. Ordunun yol almış olmasından dolayı Ali Paşa da Hotin üzerine doğru devam etti. Lakin yağmurlar, iaşesizlik ve firarlar sebebiyle müşkül durumlar hâsıl oldu. Hotin’e yaklaşılmışken Rusların Özi Eyaletimizi işgal ederek Tuna ağzına doğru sarktıkları haberi alındı. Gerileri tehlikeye düşen sadrazam, Hotin’e varmadan geri dönüp, feci bir şekilde Tuna’nın cenubuna çekilmek zorunda kaldı. Özi, Eflak, Buğdan, Besarabya Rusların eline geçti. İsmail Kalesi civarında 130,000 kişilik ordumuz Abdi Paşa kumandasında 30,000 kişilik Rus ordusunu muhasara etmişti. Prut tekrar edecek gibi idi. Lakin casusları vasıtasıyla ordumuzun içyüzünü öğrenen Ruslar mukavemet ettiler. Sonra da bir huruç yaparak ordumuzu darmadağın edip 50,000 ölü verdiler. 1770′de vuku bulan bu hadise tarihlerimize “Kartal Felaketi” diye geçmiştir. Bu felaket ile Balkanlar Ruslara açılmış oluyordu. Edirne’ye kadar ilerlemeleri mümkündü.

İngiltere’den hareket eden Rus donanması, Cebelitarık’tan Akdeniz’e geçti. Mora’ya gelip karaya asker çıkardı. Yapılan propagandalara o zamana kadar inanmayan Rum ve Rus müşterek kuvvetleri Modon, Koron, Navarin’i alarak Patras’a ve buradan Atina’ya doğru ilerlemeye başladılar. Fakat alınan acil tedbirler ve oraya gönderilen Muhsinzade Mehmet paşa’nın himmeti ile Rus ve Rum kuvvetleri Korent berzahı civarında mağlup edilerek geri atıldı. Karadan bir başarı temin edemeyen Aleksi Orlof, tekrara donanmasına çekildi. Karadaki mağlubiyetini denizden temin edeceği bir zaferle telafi etmek maksadıyla Akdeniz’deki donanmamızı aramaya başladı. Nihayet Hüsamettin Paşa ile Cezayirli Hasan Paşa’nın idare ettiği donanmamızı Çeşme Limanında pek gafil bir halde ve birbirine rampa etmiş vaziyette yakaladı. Kısa, fakta sert bir savaştan sonra 60 gemilik donanmamızdan 50 tanesi, içinde bulunan 10,000 kadar askerle beraber yandı veya battı.

1770 tarihinde meydana gelen bu olaya da “Çeşme Felaketi” denir. “Aleksi Orlof”un Çeşme zaferi Moskova’dan duyulunca, II. Katerina gönlerce zafer şenlikleri yaptırmıştır. Rus donanmasının Baltık Denizi’nden Akdeniz’e geleceği haberi bazı mahfillerce duyulmuş, rical de ikaz edilmişti. Fakat Baltık Deniz’inden Akdeniz’e yol olmadığını bilen (!) devlet ricalimiz bu habere inanmamıştı. Bütün bu üzücü hadiseler arasında yüzümüzü ağartan, göğsümüzü kabartan Cezayirli Hasan Paşa’nın kahramanca bir hareketi olmuştur.

“Çeşme Deniz muharebesi” başladıktan bir müddet sonra Hasan Paşa’nın gemisine iki düşman gemisi, iki yandan rampa ettiler. Bunlara uzun zaman vuruşan “Hasan Paşa” altı yerinden yaralandı. Gemisi ile beraber esir olacağını anlayınca, gemisine ateşe verdi. Tutuşan kendi gemisi ile birlikte iki düşman gemisi de yanarken, Hasan paşa aldığı yaradan akan kana ehemmiyet vermedi, mert ve cesur bir Türk evladına yakışacak şekilde kılıcını ağzına alıp. Denize atladı. Kendisine kurşun yağdıran düşman gemileri arasından bazen batarak, bazen su üstüne çıkarak yüzüp karaya çıkmaya ve kurtulmaya muvaffak oldu. İstanbul’a gelip tedavi olduktan sonra kaptan-ı deryalığa tayin edildi. Tekrar Akdeniz’e açılarak Aleksi Orlof’u aradı. Lakin Aleksi Orlof muharebeden sonra bir müddet daha Akdeniz’de kalmış, hatta önünde esaslı bir mânia da olmadığı halde, Elfiston’un ihtarına rağmen İstanbul’a gelememiştir.